‌حرمت موی سپید‌ را نشکنیم

گفت: ‌همه خوابند. من صبح زود بیدار می‌شوم و پسرم می‌گوید دست‌کم نان بخر که تو هم یک کاری کرده باشی....

خانم مسنی که سر کوچه می‌نشیند نه دستش را دراز می‌کند و نه چیزی می‌گوید. فقط چادر را روی صورتش محکم می‌گیرد که کسی نشناسدش. از او می‌پرسم:‌ مادر جان کسی را نداری؟ در حالی که محکمتر صورتش را می‌پوشاند می‌گوید: چرا ! پسرم هست. او کار آزاد دارد اما خیلی خسیس است. من تحت درمان هستم و پولش را نمی‌دهد. می‌گوید: به خرج افتاده‌ای. مثل ماشین کهنه، اما نمی‌شود عوضت کرد. خودت باید خرج خودت را در بیاوری. من نمی‌توانم!!!

حرف‌های او دلم را می‌شکند. وقتی اینجا می‌نشینم از پول دواهایم هم بیشتر درمی‌آورم. رویم را می‌گیرم که آشنا‌ها مرا نشناسند. مردم خیلی کمک می‌کنند. لابد یاد مادر و مادربزرگ‌های خودشان می‌افتند یا پیری خودشان را به یاد می‌آورند. با پولم برای خودم میوه و دوا می‌خرم. حتی گاهی به نوه‌هایم هم پول توجیبی می‌دهم و خوشحال می‌شوند. آنها مرا خیلی دوست دارند اما پسرم... چه بگویم. نفرینش هم نمی‌توانم بکنم...

نتایج پژوهش‌های میدانی به عمل آمده نشان می‌دهد از دید سالمندان سوءرفتار توسط اعضای خانواده عبارت است از تحمیل درد و رنج نسبت به شخص سالمند از سوی اعضای خانواده که ممکن است از طریق ارتکاب عملی آزاردهنده یا ترک عملی ضروری به صورت عمدی یا غیرعمدی در یک یا چندین مرتبه در منزل سالمند یا اعضای خانواده رخ دهد.

سوءرفتار با سالمند از سوی اعضای خانواده یکی از اشکال خشونت خانگی است که سلامت و کیفیت زندگی شخص سالمند را به مخاطره انداخته و برای او شرایطی رنج‌آور ایجاد می‌کند. معمولا معضل سوءرفتار با سالمندان، در محدوده‌ای دور از دسترس، از مشاهده و بررسی پنهان می‌ماند. سازمان جهانی بهداشت میزان سوءرفتار با سالمندان در منزل را 4 تا 6 درصد تخمین می‌زند.

براساس گزارش 67 درصد از کل موارد سوءرفتار نسبت به سالمندان، در منزل رخ می‌دهد. نتایج تحقیقات، وجود سوءرفتار نسبت به سالمندان در خانواده‌های ایرانی را تأیید می‌نماید.

تحقیق کشوری درخصوص سالمندان درسال 1377 نیز نشان می‌دهد که به ترتیب 10 و 8 درصد از زنان و مردان سالمند ایرانی، نیازمند حل مشکل تضادهای خانوادگی بوده‌اند.

مطالعات انجام شده در مورد سوءرفتار نسبت به سالمندان در ایران، بسیار محدود است. بررسی‌های دقیق نشان داده‌اند که نرخ سالمندآزاری در تمامی فرهنگ‌ها کمتر از حد واقعی گزارش می‌شود. به عبارت دیگر رقم سیاه بزهکاری در مورد سوءرفتار با سالمندان بسیار بالاست، به طوری که تنها یک مورد از هر 10 مورد سوءرفتار گزارش می‌شود، که به عقیده متخصصان فقط نوک کوه یخ را نشان می‌دهد.

سوءرفتار نسبت به سالمندان، پدیده‌ای روانی ـ اجتماعی ـ زیستی است که به زمینه فرهنگی وابسته است.

گرچه پیشینه فرهنگی ما سالیان سال حرمت‌دار موی سپید سالمندان بوده و سالمندی یک ارزش به حساب می‌آمده است و بزرگان قبیله حرف اول و آخر را می‌زده‌اند، اما امروز جوان محوری و فرزندسالاری در جامعه حاکم شده و به دلیل مشکلات اقتصادی و کوچک شدن خانواده وضع فرق کرده است، تاجایی که بسیاری از سالمندان حداقل چند بار در دوران سالمندی خود غفلت، سوءرفتار مالی، سلب اختیار، سوءرفتار روانشناختی، سوءرفتار جسمی، سوءرفتار جنسی و طردشدگی را تجربه کرده‌اند.

سالمندی در مورد دلخوری‌های خود از فرزندش می‌گوید: باید منتظر بشم که پسرم از من بپرسه پول داری یا نه؟ من هیچ موقع روم نمیشه دستم را جلوی پسرام دراز کنم.

یک وقت می‌گم می‌خوام برم دکتر، از من می‌پرسه پول داری؟ می‌گم نه،10 تومان پول از جیبش درمیاره، می‌ذاره کف دستم. آنقدر خجالت می‌کشم، دلم میخواد زمین دهن باز کنه، مرا ببلعه. بچه‌های من که میدونن مادرشون حقوقی نداره، پول خرج دوا و درمون، خورد و خوراک نداره... حقه که با این خفت به من پول بدن...

فقدان زندگی آبرومندانه و در شأن افراد سالمند از جمله بدرفتاری‌هایی است که در مورد سالمندان اعمال می‌شود.

اشکال سوءرفتار نسبت به سالمند در متن فرهنگ، نظام ارزشی، محیط زندگی سالمندان و اعضای خانواده آنها بازتاب می‌یابد.

بنابر تحقیقات انجام شده هرچه سالمندان وابستگی عملکردی بالاتری داشته و ناتوان‌تر شده باشند سوءرفتار روانشناختی بیشتری را تجربه می‌کنند.

هنگامی که وضعیت بستری مجدد به عنوان تنها عامل تعیین وجود شواهد سوءرفتار بررسی شده است تفاوت میان این افراد و کسانی که بستری مجدد نشده بودند، زیاد بود.

می‌شود گفت هرچقدر خانواده مشکلات بیشتری را برای سلامت سالمند خود متحمل می‌شود تحمل کمتری دارد و با صرف هزینه وقت و انرژی بیشتر برای سالمند بیمار احتمال سوءرفتار خانواده افزایش می‌یابد.

چالش اصلی و عمده بهداشت در قرن بیست و یکم « زندگی کردن با کیفیت برتر » است. با توجه به مسأله بهبود کیفیت زندگی، ایجاد رفاه و تندرستی و پیشگیری از سوء رفتار نسبت به سالمندان بسیار ضروری است.

این در حالی است که زنان سالمند به مراتب نسبت به مردان سالمند وضع بدتری را تجربه می‌کنند و بیشتر در معرض سوءرفتار قرار می‌گیرند.

در یک پژوهش در آمریکا آشکار شده است که 48 درصد زنان سالمند 70 تا 75 سال که اکثریت آنان بیوه بودند با سوءرفتار مواجه شده‌اند.

بنابراین نیاز است توجه خاصی به این قشر از زنان سالمند شود تا از سوءرفتار نسبت به آنان جلوگیری به عمل آید. معمولا همسایگان از منابع مهم حمایتی به شمار می‌آیند.

خانواده‌هایی که از منابع حمایتی استفاده نمی‌نمایند یا از سیستم حمایتی ضعیفی برخوردارند، بیش از سایر خانواده‌ها در معرض سوء‌رفتار قرار دارند.

این مهم باید مورد توجه مسوولان امر قرار گیرد و تمهیداتی در جهت ایجاد سیستم حمایتی خانواده‌ها بیندیشند.

ماندانا ملاعلی