بازدید از معدن جواهرات زمین

حالا یک سوال دیگر! آیا تاکنون فکر کرده‌اید که در هرج و مرج ناشی از فروپاشی یک سلسله و روی کار آمدن پادشاهی دیگر، چه بر سر جواهرات سلطنتی پادشاهان ایرانی آمده است؟

برای یافتن پاسخ این سوالات، باید سری به موزه جواهرات ملی ایران در خیابان فردوسی،‌ چهارراه استانبول بزنید.

یادتان باشد که تنها 2 ساعت برای بازدید از این موزه که در مجموعه بانک مرکزی ایران قرار گرفته است، مهلت دارید. ساعت 14 تا 16 یکی از روزهای شنبه، یکشنبه، ‌دوشنبه یا سه‌شنبه را انتخاب کنید و برای دیدن بی‌نظیرترین جواهرات سلطنتی ایران که چشم هر بازدیدکننده‌ای را خیره می‌کند، به موزه جواهرات ملی ایران بروید و از نزدیک شاهد جواهراتی باشید که روزگاری، تنها در اختیار پادشاهان ایرانی بوده و سهم مردم از آنها، ساختن افسانه‌ها و اسطوره‌های بسیار بوده است.

«الماس دریای نور» یکی از مشهورترین، زیباترین و بی‌نظیرترین گوهرهای جهان است که از آن به عنوان سمبلی از جواهرات بی‌نظیر و نایاب دنیا هم یاد می‌شود و از این جهت در بسیاری افسانه‌ها و اسطوره‌های ایرانی، ردپایی از آن دیده می‌شود.

این الماس زیبا خوشبختانه همین جا در کشور خودمان ایران است و عنوان مهم‌ترین جواهر موزه جواهرات ملی ایران را در اختیار دارد. رنگ صورتی این الماس یکی از نادرترین و زیباترین رنگ‌های الماس در جهان است. این الماس درشت و تراش‌خورده، اکنون 7 مثقال و 20 نخود یعنی حدود 182 قیراط وزن دارد که البته قبل از آن که تراشیده شود، وزن آن بیشتر بوده است.

گفته می‌شود که این الماس هزار سال پیش در هندوستان کشف و استخراج شده و در زمره هدایای محمدشاه گورکانی به نادرشاه افشار، به عنوان غنیمت جنگی به ایران آورده شد.

پس از قتل نادرشاه، الماس دریای نور به نوه او شاهرخ میرزا رسید، سپس به دست امیرعلم خان خزیمه و سپس به دست لطفعلی خان زند افتاد. هنگامی که لطفعلی خان به دست آقا محمدخان قاجار شکست خورد، این گوهر بی‌نظیر به گنجینه جواهرات قاجار منتقل شد.

از آن پس الماس دریای نور در وسط یکی از بازوبندهای سلطنتی نصب می‌شد، تا زمان ناصرالدین شاه قاجار که آن را از بازوبند خارج کردند و به صورت پیش کلاه درآوردند و در قابی زرین همراه با شیر و خورشید و تاج مرصع با 457 قطعه برلیان ریز و عالی و 4 قطعه یاقوت جای دادند.

شکل این الماس تراش‌خورده بی‌نظیر، مثلثی است در ابعاد 4×3×2 سانتی‌متر که همه سطوح آن صاف است به جز یک قسمت آن که فتحعلی‌شاه قاجار روی آن کنده‌کاری کرده است و با حک کردن عبارت «سلطان صاحبقران فتحعلی‌شاه قاجار 124» اندکی از ارزش آن کاسته است.

همیشه از الماس دریای نور در کنار الماس کوه نور یاد می‌شود که البته از نظر ظاهری ارتباطی با هم ندارند ولی وجه اشتراک آنها این است که هر دو در سرزمین هندوستان کشف شده‌اند.

«الماس کوه‌ نور» نیز زمانی در اختیار نادرشاه افشار بود، ولی بعد از مرگ نادرشاه افشار،‌ احمدشاه افغان ابدالی آن را به افغانستان برد، پس از او این الماس به شیخ شجاع رسید و پس از شکست او از سرداری هندی ملقب به شیر پنجاب، الماس کوه نور از آن او شد.

بعدها این الماس به دست کمپانی هند شرقی افتاد و به این ترتیب به دربار انگلستان راه یافت و در سال 1266 قمری به ملکه ویکتوریا هدیه شد.

هم اکنون این گوهر روی تاج ملکه انگلستان نصب است و در موزه نگهداری می‌شود.

از الماس دریای نور و کوه نور که بگذریم،‌ در موزه جواهرات ملی ایران، گوهرهای بی‌نظیر و کمیاب دیگری هم نگهداری می‌شود که تخت طاووس (خورشید)، کره جغرافیایی جواهرنشان، تاج کیانی، تاج پهلوی و‌ تخت نادری از آن جمله است.

جواهراتی که روی این اشیا به کار رفته، بخشی از جواهرات جمع‌آوری شده در دوران قاجاریه است.

این تخت جواهرنشان در سال 1216 هجری قمری به دستور فتحعلی شاه قاجار ساخته شد و به دلیل نقش خورشید مرصعی که بر بالای این تخت نقش شده است،‌ به نام « تخت خورشید» معروف بود، ولی پس از ازدواج فتحعلی‌شاه قاجار با «طاووس تاج الدوله» به نام «تخت طاووس» مشهور شد. البته این تخت طاووس متفاوت از تخت طاووس مشهور هندی است.

این تخت تا سال 1360 در کاخ گلستان نگهداری می‌شد و پس از آن به خزانه جواهرات بانک مرکزی ایران انتقال یافت.

کره جغرافیایی جواهرنشان از جمله اشیای ارزشمند موزه جواهرات ملی ایران است که با استفاده از جواهراتی چون یاقوت، لعل، زمرد، طلا و الماس ساخته شده است. وزن این کره جغرافیایی حدود 37/5 کیلوگرم و روی آن 51366 قطعه جواهر گوناگون به وزن 3656/4 گرم نصب شده است.

در این کره اقیانوس‌ها و دریاها زمردنشانند، ایران و خط استوا از الماس‌ و قاره‌های آسیا، اروپا، آفریقا، آمریکا و استرالیا نیز با لعل و یاقوت تصویر شده‌اند. کوه دماوند و شهر تهران نیز با یاقوت مشخص شده‌اند.

این کره در سال 1291 هجری قمری به دستور ناصرالدین‌شاه ساخته شد و گروهی از جواهرسازان ایرانی به سرپرستی ابراهیم مسیحی به کار ساخت این کره جواهرنشان گمارده شدند.

تاج کیانی، تاج مخصوص پادشاهان سلسله قاجار بوده است که در مراسم تاجگذاری از آن استفاده می‌کردند.

این تاج به دستور فتحعلی‌شاه قاجار و با استفاده از جواهراتی چون الماس، زمرد،‌ یاقوت و مروارید ساخته شد. اما در دوران پهلوی از این تاج استفاده نشد و رضاخان دستور ساخت تاج دیگری را برای خاندان پهلوی صادر کرد.

رضاخان که علاقه‌ای به استفاده از تاج شاهان قاجار «کیانی» نداشت، دستور ساخت تاج دیگری را به جواهرسازان ایرانی داد.

این تاج حدود 2 کیلو و 80 گرم وزن دارد و در ساخت آن ۳۳۸۰ قطعه الماس، ۵ قطعه زمرد، ۲ قطعه یاقوت کبود و ۳۶۸ حبه مروارید استفاده شده‌ است.

آخرین بار این تاج در آبان 1346 در مراسم تاجگذاری محمدرضا شاه مورد استفاده قرار گرفت و اکنون زینت‌بخش گنجینه جواهرات ملی ایران است. اینها تنها نمونه‌هایی از مجموعه جواهرات ملی ایران در گنجینه بانک مرکزی ایران است.

در این موزه، اشیای ارزشمند و کم نظیر دیگری هم وجود دارد که در 37 گنجینه بر اساس جنس جواهرات یا کاربردشان طبقه‌بندی شده است.

بخش عمده جواهرات این موزه، در سال 1316 شمسی به بانک ملی ایران منتقل شد و بعدها وثیقه اسناد بدهی دولت به بانک بابت پشتوانه اسکناس قرار گرفت‌.

گنجینه جواهرات ملی درسال 1334 ساخته و در سال 1339 با تاسیس بانک مرکزی ایران به این بانک سپرده شد. این گنجینه بعد از انقلاب در سال 1369 برای بازدید عموم بازگشایی شد.

فاطمه حامدی‌خواه