50 سال همراهی با مردم

ناهید گودرزی، تهیه‌کننده برنامه می‌گوید: آرم برنامه را سال 1362 ـ که دوره جدید برنامه بعد از انقلاب اسلامی ایران محسوب می‌شد ـ ایرج برخوردار (تهیه‌کننده) ساخته است.

در فرصتی که پیش می‌آید، زهرا فقیه‌میرزایی، سردبیر برنامه فرهنگ مردم ـ کسی که از سال 69 به عنوان پژوهشگر با این برنامه همکاری کرده است ـ برایمان از پژوهش این برنامه در سال‌های دور می‌گوید: آن زمان آقای علی آذری، مسوول برنامه فرهنگ مردم بودند و ما که یک تیم 7 نفره بودیم با استفاده از منابعی همچون کتاب‌ها، مجلات، پایان‌نامه‌ها، مصاحبه‌هایی که صورت می‌گرفت، همچنین تحقیقات میدانی، فرهنگ مردم را از جهات مختلف بررسی می‌کردیم و توانستیم از نامه‌ها، مطالبی که شنونده‌های برنامه برایمان می‌فرستادند، نوارها و پایان‌نامه‌ها آرشیوی قوی تهیه کنیم.

میرزایی با اشاره به فراز و نشیب‌های این برنامه در دوره‌های مختلف تاکید می‌کند: قدمت این برنامه به سال 1340 برمی‌گردد، زمانی که مرحوم سیدابوالقاسم انجوی شیرازی (پایه‌گذار برنامه فرهنگ مردم) و کسانی همچون ابوالقاسم فقیری (نویسنده و محقق فرهنگ عامه فارس) و صادق همایونی (نویسنده و محقق فرهنگ عامه) به عنوان کارشناس با برنامه همکاری داشتند.

مرحوم انجوی ابتدا طرحی را با عنوان برنامه فرهنگ مردم به مسوولان وقت رادیو ارائه کرد و همین برنامه بعدها به تشکیل یکی از بزرگ‌ترین مراکز اسناد فرهنگ‌های بومی و سنتی ایران یعنی مرکز فرهنگ مردم منجر شد. این برنامه توسط خود ایشان و با نام مستعار نجوا با پخش یک ساعت در ماه، کار خود را آغاز کرد. بتدریج با استقبال مردم هر 15 روز یک‌بار و سپس سه‌شنبه شب هر هفته پخش می‌شد و بتدریج میان مردم شناخته شد. وی در برنامه رادیویی فرهنگ مردم، خطاب به ملت ایران فراخوان داد و از آنها خواست در مورد فرهنگ و آداب و رسوم محل سکونتشان به نشانی برنامه نامه بنویسند. با این فراخوان نامه‌های زیادی از نقاط مختلف کشور فرستاده شد و در نتیجه، گنجینه‌ای از اسناد و دستنوشته‌های راویان محلی جمع‌آوری شد که طی سال‌های پخش این برنامه، مرحوم انجوی از طریق انتشارات رادیو چند جلد کتاب مانند «مردم و شاهنامه» چاپ کرد.

او ـ که از آبان سال 1389 سردبیری این برنامه فرهنگی را به عهده دارد ـ با اشاره به عوامل برنامه می‌گوید: خانم صادقه صحت (نویسنده ـ پژوهشگرو محقق)، مرحوم عذرا زلفخانی (محقق)، حسین حقایق (گزارشگر)، ناصر ملائیان (نویسنده ـ محقق)، ناهید گودرزی (تهیه‌کننده این برنامه به مدت 18 سال) و خودم به عنوان محقق و پژوهشگر از سال 1367 با برنامه همکاری کرده‌ایم.

میرزایی یکی از وظایف رادیو را تلاش در جهت حفظ فرهنگ مردم می‌داند و می‌گوید: این رسانه نه‌تنها باید از فرهنگ مردم بگوید، بلکه باید آن را به‌گوش دیگران نیز برساند. زیرا ما مراسم و آیین‌های بسیار زیبایی همچون تعاون و یاریگری در کشاورزی، ازدواج، تولد و عزاداری داریم که با حفظ و اشاعه آنها می‌توانیم روحیه همکاری را در مردم زنده نگه داریم و هویت فرهنگی خودمان را در مقابل فرهنگ بیگانه حفظ کنیم. سردبیر برنامه فرهنگ مردم تصریح می‌کند: قدمت 50 ساله برنامه فرهنگ مردم از اهمیت فرهنگ و ادبیات شفاهی مردم ایران نشان دارد.

ناهید گودرزی، تهیه‌کننده برنامه فرهنگ مردم ـ که از سال 1367 کارش را با تحقیق در زمینه فرهنگ عامه با برنامه شروع کرده و همزمان با تحقیق به عنوان دستیار تهیه با آذری به مدت 2 سال همکاری کرده ـ بزرگ‌ترین شانس کاری و افتخارش را در برنامه تهیه‌کنندگی در کنار شمسی فضل‌اللهی و محمدمحسن رفیعی می‌داند و می‌گوید: طی این سال‌ها در زمینه برنامه‌سازی، این دو بزرگوار نقش استاد را برایم ایفا کردند. کار کردن با آدم‌های حرفه‌ای خیلی سخت بود، اما با صبر و حوصله به آن پختگی رسیدم و تهیه همین برنامه مرا در ساخت برنامه‌های بیشتر هدایت کرد.

او که در دوران کودکی، شنونده برنامه فرهنگ مردم بوده، می‌افزاید: آن زمان وقتی برنامه را گوش می‌کردم و مرحوم انجوی با تکیه‌کلام (دوستان سلام) برنامه را شروع می‌کردند، در ذهن خودم تصویری از برنامه و ایشان ساخته بودم. احساس می‌کردم وارد خانه ما می‌شوند، روبه‌رویمان می‌نشینند و از آداب و رسوم مردم صحبت می‌کنند. این حس به قدری قوی بود که برنامه را جزئی از خودمان می‌دانستیم. خیلی دلم می‌خواست ایشان را از نزدیک ببینم. شاید باور نکنید زمانی که به برنامه آمدم، با آن حس قشنگ کار را شروع کردم. گودرزی تصریح می‌کند: حالا بعد از سال‌ها کار کاملا برایم قابل لمس است که برنامه‌ای از جنس مردم و برای خود مردم است. هر کس که برنامه را گوش می‌کند بخشی از فرهنگ خود را در برنامه می‌بیند و من معتقدم رمز موفقیت فرهنگ مردم در همین نکته است.

ناهید گودرزی تنها تهیه‌کننده‌ای است که بیشترین زمان را با برنامه سپری کرده است. او بر همه مراحل برنامه‌سازی نظارت دارد. در دوره‌ای که سردبیری برنامه را به عهده داشته، به عنوان محقق برای تهیه گزارش و گردآوری مطالب همراه زلفخانی و صحت به جاهای مختلف ایران سفر کرده است. او درخصوص استفاده از موسیقی در دل برنامه می‌گوید: موسیقی در این برنامه نقش بسزایی دارد، چون مکمل متن و موضوع برنامه است. شاید بشود گفت سخت‌ترین کار، انتخاب موسیقی است. چراکه با توجه به موضوع برنامه باید باشد و من در این برنامه از موسیقی محلی استفاده می‌کنم.

وقتی از محمدمحسن رفیعی ـ که در حال حاضر با شمسی فضل‌اللهی برنامه فرهنگ مردم را اجرا می‌کنند ـ می‌پرسم آیا با همان انرژی گذشته این برنامه را در سال 1390 اجرا می‌کند، می‌گوید: مردم باید بگویند چقدر اجرا فرق کرده است، اما به نظرم اجرا فرقی نکرده و هنوز هم دارم با همان علاقه و شور و شوق که سالیان پیش در من بوده برنامه را اجرا می‌کنم و به خاطر این است که اجرایش را پذیرفته‌ام و فرهنگ مردم تنها برنامه‌ای است که من در حال حاضر در رادیو اجرا می‌کنم.

وقتی از رفیعی می‌پرسم چطور شد اجرای برنامه را به عهده گرفتید، بیان می‌کند: تقریبا سال 1350 وقتی دانشجوی جوانی بودم به رادیو آمدم. هنوز یکی دو سال از حضور من در رادیو نگذشته بود که مرحوم انجوی، مسوول برنامه مرا دعوت به کار کردند. برایم جالب بود که از من تازه کار می‌خواستند کنار گویندگان مطرح آن موقع همچون آقای نوری و خانم پاکنشان برنامه را اجرا کنم. بعد از انقلاب چند سالی وقفه افتاد، اما مجدد از سال 1366 که آقای آذری مرا دعوت کردند، تا امروز همراه خانم فضل‌اللهی برنامه را اجرا می‌کنیم.

رفیعی که جمعه‌ها خود یکی از شنوندگان پر و پا قرص برنامه است، می‌گوید: تا هر موقع که بتوانم برنامه را گوش می‌کنم و این یک توصیه است به گوینده‌های جوان ما، بازیگران، نویسندگان و هر کسی که در رادیو کار می‌کند. ماحصل کار خود را بشنوند، چون وقتی این کار را انجام می‌دهند به آن نکات مثبت و منفی پی می‌برند و متوجه می‌شوند کجای کار می‌لنگد و این نکته یادمان باشد که هیچ کس بهتر از خودمان نمی‌تواند داوری کند، به شرطی که واقعا دقت کنیم و ببینیم چه کرده‌ایم.

شمسی فضل‌اللهی با وجود وقفه‌ای کوتاه، از ابتدای شروع برنامه با آن همراه بوده و در حال حاضر نیز تنها برنامه‌ای است که در رادیو اجرا می‌کند. او درخصوص فرهنگ مردم می‌گوید: به یاد دارم تقریبا 50 سال گذشته وقتی آقای گلسرخی پیشنهاد کردند این برنامه را اجرا کنم، ابتدا به کلی رد کردم و گفتم من گوینده نیستم، بازیگرم، اما ایشان گفتند دقت کن. در این برنامه از لهجه‌های مختلف گفته می‌شود. اجرای این برنامه چندان دور از کار تو نیست، چون شعرهایی خوانده می‌شود که از دل مردم گفته شده و حال و هوای خیلی جدی و فلسفی ندارد و تو نمی‌توانی نسبت به اجرای این برنامه بی‌تفاوت باشی و کاملا درست می‌گفتند. وقتی اجرای برنامه را به عهده گرفتم و از شاعرانی همچون اخوان ثالث و عماد خراسانی دعوت می‌کردند و آنها شعرهای محلی خود را می‌خواندند، بیان لهجه‌ها و تقلید آنها برایم شیرین شد.

فضل‌اللهی ادامه می‌دهد: وقتی برای تشکیل خانواده مدتی از رادیو فاصله گرفتم، باور کنید دلم همچنان با برنامه بود. تا جایی که سعی می‌کردم برنامه و هر آنچه را مرحوم انجوی شیرازی تهیه می‌کردند، گوش کنم و از این‌که دیگر همکاران برنامه را اجرا می‌کردند، خوشحال می‌شدم. حتی دقت می‌کردم تا متوجه شوم آیا دیگر گوینده‌ها خواسته‌های تهیه‌کننده برنامه را رعایت می‌کنند یا خیر.

تا این‌که سال 1364 آقای علی آذری لطف کردند و اجرای برنامه را به من پیشنهاد دادند. گفتم من بازیگرم و کارهای مختلفی دارم. چرا به من پیشنهاد می‌دهید؟ ایشان در جواب گفتند صدایتان در نوارهای قبلی موجود است. مهلت گرفتم تا فکر کنم. دیدم واقعا دلم با برنامه است و نمی‌توانم نه بگویم. کار را شروع کردم. این بار آقایان صارمی و حمید عاملی هم بودند و همراه محمد محسن رفیعی برنامه را اجرا کردیم.

وقتی از هماهنگی بین ایشان و آقای رفیعی در اجرای برنامه می‌پرسم با تکان دادن سرش به علامت تایید ادامه می‌دهد: ایشان هم با ذوق و شوقی خاص با گویش‌های مردمی و لهجه‌ها خودشان را همرنگ و همراه می‌کنند و من این هماهنگی را دوست دارم و می‌کوشیم گویش‌ها را زنده نگه داریم.

وقتی از ناصر ملائیان، نویسنده برنامه فرهنگ مردم می‌پرسم آیا در این نیم قرن مطالبی را که به مخاطبانتان ارائه می‌دهید، تکراری نشده، می‌گوید: به دلیل تنوع آداب و رسوم مناطق مختلف کشورمان، مطالبی که در برنامه گفته شده و می‌شود، تکراری نمی‌شود. درست است که مراسم عروسی یک جور است ولی در اقوام و مناطق مختلف این مراسم از ازدواج گرفته تا خواستگاری مخفی، خواستگاری آشکار، زن‌خواهی، عروسی و پایتختی با روش و شکل آن منطقه و باورهای خاص برگزار می‌شود.

او که در دوران نوجوانی شنونده برنامه فرهنگ مردم مرحوم انجوی شیرازی بوده است درخصوص ورودش به رادیو می‌گوید: همان زمان علاقه‌مند شده بودم در رادیو فعالیت کنم. می‌خواستم کارم را با تحقیق شروع کنم، ولی وقتی متوجه شدم همین برنامه احتیاج به نویسنده‌ای دارد که با فرهنگ مردم آشنا باشد کارم را با نویسندگی شروع کردم. ابتدا منابع ما دستنوشته‌های شنونده‌ها بود. ما در برنامه شنونده‌ها را به عنوان همکار برنامه خطاب می‌کردیم و آنها از اقصی نقاط ایران به برنامه نامه می‌نوشتند و از آداب و رسوم منطقه خودشان، بازی‌ها، آداب عروسی و موسیقی بومی آن منطقه می‌گفتند و این نامه‌ها در گنجینه فرهنگ مردم دسته‌بندی می‌شد. همچنین طبق جدول پخش برنامه و بر اساس فصل و مناسبت‌ها تصمیم می‌گرفتیم چه موضوعاتی را مطرح کنیم.

از ملائیان می‌پرسم چطور اینقدر قشنگ آداب و رسوم مناطق مختلف ایران را تشریح می‌کنید، گویی این مناطق را از نزدیک دیده‌اید و او می‌گوید: اوایل کار خیلی با آیتم‌ها مانوس نمی‌شدم تا این‌که با آقای حسین حقایق همراه شدم و سفر گردشگری خود را در ایران شروع کردم. می‌توان گفت به بیشتر مناطق سفر کردیم. آنجا بود که باورها را حس می‌کردم و نویسندگی‌ام رنگ و بوی دیگری پیدا کرد.

او به همه نویسنده‌ها و محققان جوان برنامه‌های مختلف رادیو توصیه می‌کند بیشتر تحقیقاتشان را به تحقیقات میدانی اختصاص دهند و می‌گوید: چنین کاری از این نظر خوب است که اگر مطالب را از نزدیک لمس کنند بهتر می‌توانند به عمق آیین‌ها و باورها پی ببرند.