قم به روایت افضل‌الملک

ادیب، اهل قلم بوده و علاوه بر کار ترجمه در دارالتألیف، آثاری از جمله: رکن‌الاسفار، افضل‌التواریخ، سحر سامری و سفرنامه ناصری، تاریخ و جغرافیای قم، تاریخ صدور قاجاریه، صدرالتواریخ، سفرنامه خراسان و کرمان، کراسه‌المعی، ظفرنامه عضدی و سفرنامه قم ‌‌ـ‌ که اکثر آنها جنبه تاریخی دارد ‌‌ـ‌ از او باقی مانده است.

از میان این آثار سفرنامه قم حال و هوای دیگری دارد و به معنی واقعی کلمه، سفرنامه است و در آن وضعیت مناطق مورد سیر نویسنده، به لحاظ تاریخی و جغرافیایی با جزئی‌نگری، مطرح می‌شود. با هم بخش‌های کوتاهی از این سفرنامه را می‌خوانیم:

شهر قم از شهرهای بزرگی است که اگر کسی بخواهد از وسط شهر از دروازه عراق، یعنی دروازه ری تا دروازه کاشان‌ پیاده برود، نهایت صعوبت را دارد و باید مسافت بعیده و محلات مدیده، طی کند، اما جمیع این شهر، آباد نیست، محلات پایین شهر و میدان کهنه و بازار ذوالفقارخانی و کیکاووس میرزا، حاکم سابق قم، مخروبه و بایر است و مردمان برزگر و پریشان حال در آنجا مسکن دارند، اما طرف صحن و حول و حوش دروازه طهران و محله سیدون و عشق علی و بازار و تیمچه‌ها در نهایت آبادی است...

بقعه مطهره حضرت معصومه(س) دارای 2 صحن بزرگ بسیار باصفاست. صحن قدیم قدری کوچک است، اما صحن جدید نهایت فضا و وسعت را دارد و از بناها و اعمال خیریه حضرت مستطاب آقای‌امین‌السلطان، وزیراعظم است، ولی از بناهای خوب و خوش‌وضع ایران است. اما وضع مردم و ساکنان قم در باب گذران، بسیار سهل است. به قناعت حال و فراغت بال گذران می‌کنند. انواع نعمت‌ها و فواکه فراوان و نرخ مأکولات ارزان است. مردم این شهر، تمامی رعیت‌پیشه و اهل ملک و زراعت هستند و بیشتر از سکنه این شهر، برزگر و حصاد هستند که روزها در بیرون رفته، به جوزق‌کاری و زراعت مشغول شده، غروب به شهر می‌آیند، فورا صرف غذایی کرده، به خواب می‌روند.

*

هوای این شهر بسیار گرم است، عقرب بسیار دارد و آب اهل شهر از آب رودخانه شهر است. بیشتر از یک قنات ناصری، دیگر قناتی و آبی در شهر جاری نیست و آن قنات را به حکم مهرگان اعلی حضرت شهریاری ‌‌ـ‌ روحنا فداه ‌‌ـ‌ ساخته‌اند و وقف است و مباشر و مختار امر این قنات، محمدتقی بیگ ارباب است که سالی مبلغی خطیر به جهت تنقیه این قنات از دولت می‌گیرد و به مصرف شخصی خود می‌رساند، به اصلاح و لاروب قنات نمی‌پردازد و فایده این قنات کم است...