محافظت از مغز در برابر پیری

این روزها و با توجه به افزایش دائمی رفاه اجتماعی، نسل بشر هر روز پیرتر می‌شود. همگام با افزایش سن بشریت، شمار افرادی که دچار ضایعه زوال عقلی می‌شوند، رشد قابل توجهی پیدا کرده است. عواملی که باعث بروز زوال عقلی می‌شوند هنوز ناشناخته باقی مانده‌اند، با این حال اکثر پژوهشگران معتقدند عواملی همچون استرس، تجمع مواد زائد سمی و التهاب‌های عفونی می‌توانند از جمله عوامل اصلی زوال مغزی باشند. در مقابل اما طبیعت هم مکانیسم‌هایی تدارک دیده است تا همچون محافظی از زوال مغزی پیشگیری کرده و ساختار‌های آسیب‌دیده آن را ترمیم نمایند.

محققان دانشگاه‌های بن و ماینز در جریان پژوهش‌های مشترک جدید خود توانستند عملکرد ناشناخته و جدیدی از گیرنده کانابینوئید-1 را کشف کنند که تا به امروز از دید زیست‌شناسان پنهان مانده بود. گیرنده در سیستم مغز و اعصاب به پروتئینی گفته می‌شود که قادر است به مواد و ذرات دیگر متصل شده و در نتیجه منجر به تولید زنجیره‌ای از پیام‌ها و سیگنال‌های عصبی شود. تا به امروز تصور می‌شد گیرنده کانابینوئید-1 که به اختصار CB-1 نامیده می‌شود، باعث ایجاد پدیده خوشحالی و سرکیفی غیرواقعی پس از مصرف مواد مخدر و مشروبات الکلی و متعاقب آن میل به ادامه مصرف و اعتیاد می‌گردد. اما تحقیقات جدید نشان دادند که این گیرنده علاوه بر نقش و اثر اعتیادآور خود، کار بسیار مهم‌تری را نیز انجام می‌دهد که عبارت است از بازسازی مغز و همین وظیفه تازه کشف شده است که از زوال مغزی جلوگیری می‌کند. اوندر آلبایرام، دانشجوی فعال در این پژوهش که زیر نظر پروفسور آندریاس زیمر از مرکز مولکول‌شناسی دانشگاه بن کار می‌کند، معتقد است: اگر با استفاده از فناوری ژنتیک این گیرنده خاص را به تعبیری خاموش کنیم، مغز موش‌ها خیلی زودتر از حالت طبیعی دچار زوال و پیری می‌گردد. این بدان معنی است که سیستم پیام‌های ارسالی توسط گیرنده‌های CB-1 اثر محافظتی برای سلول‌های عصبی دارند.

در ادامه این تحقیقات، پژوهشگران آزمایشی را ترتیب دادند تا قدرت فکر و به‌ یادسپاری مغز موش‌ها را در یک استخر آب مورد آزمون قرار دهند. آنها مطالعات خود را روی یک گونه خاص از موش‌ها با سنین مختلف متمرکز نمودند که شامل موش‌های 5‌/‌1 ماهه، 5 ماهه و 12 ماهه بودند. آزمایش به این نحو طراحی شده بود که سطوح ویژه شفافی را در آب و در مکان‌های خاصی از سطح استخر و چند سانتی‌متر پایین‌تر از سطح آب، شناور کرده بودند. موش‌ها که قاعدتا از ایستادن روی زمین سفت بیش از شنا کردن در آب لذت می‌برند، در این آب رها می‌شدند تا با پیدا کردن سطح شناور از عذاب شنا کردن رها شوند. محققان با تکرار این آزمایش، میزان و قدرت حافظه موش‌های مختلف را آزمودند و سپس با جابه‌جا کردن سطوح شناور به آزمودن نقش متقابل حافظه و آموزش در مغز آنها پرداختند. برای محققان مهم بود که ببینند موش‌ها در دفعات سوم و چهارم جابه‌جایی به مکان‌های اول و دوم سطوح شناور نیز سری می‌زنند.

دکتر آندریاس بیلکی‌گورزو از تیم پروفسور زیمر می‌گوید: موش‌هایی که گیرنده CB-1 آنها غیرفعال شده بود، بوضوح نسبت به همتایان دیگر خود تغییر رفتار نشان دادند به طوری که قابلیت یادگیری و حافظه آنها بشدت کاهش یافته بود. آنها بسختی می‌توانستند سطح شناور را پیدا کنند و در صورت یافتن اتفاقی آن، قادر نبودند مکان سطح شناور را برای دفعه بعد به خاطر بسپارند. به علاوه جمعیت سلول‌های عصبی بخش هیپوکامپوس مغز این موش‌ها نیز به صورت واضحی کاهش یافته بود. این همان بخشی از مغز است که وظیفه جمع‌آوری، پردازش و ذخیره‌سازی اطلاعات را بر عهده دارد. پژوهشگران بوضوح متوجه شدند که این دسته از موش‌ها که گیرنده‌های CB-1 آنها غیرفعال شده بود، با افزایش سن و گذر زمان دچار ضایعه عمیق‌تر زوال مغزی و به طبع آن کاهش سطح هوشیاری و تفکر می‌شدند.

پژوهش‌ها نشان دادند حیواناتی که گیرنده CB-1 آنها دست نخورده بود از نظر قابلیت یادگیری و حافظه، عملکرد به مراتب بهتری از خود نشان دادند که می‌تواند نتیجه سلول‌های عصبی سالم و تجدید شونده آنها باشد. دلیل اصلی زوال عقلی یکی از رموز زندگی و از مشکلات جامعه پیر امروزی است. این مطالعات برای یافتن راه‌حلی جهت این مشکل آغاز شد که به نظر می‌رسد به کشف بزرگی نائل شده است. کشف نقش محافظتی و بازتولیدی سلول‌های مغزی توسط گیرنده‌های سیستم اندوکانابینوئیدی می‌تواند به افراد مسن و سالخورده و همچنین بیمارانی که از کم‌کاری این نوع از گیرنده‌های مغزی رنج می‌برند، کمک کند تا آینده روشن‌تر و زندگی بهتری در پیش داشته باشند. البته کاملا مشخص است که این مطالعات به پژوهش‌های بیشتری نیاز دارد تا دانشمندان بتوانند با یافتن عواملی که باعث نابودی یا کم‌کاری گیرنده‌های CB-1 مغز می‌شوند، راه را برای متوقف کردن آن عوامل و یافتن متدهای جدید درمانی باز کنند.