موزه‌ها، تزئین یا ضرورت!

شاید مدت زیادی از برپایی نخستین موزه ایرانی که به فرمان ناصرالدین شاه راه‌اندازی شد، گذشته باشد. این شاه قاجار با الهام از موزه‌های فرنگی، چنین حکمی را صادر کرد و در موزه مزبور نیز بیشتر هدایای سلاطین یا سوغاتی‌های آورده شده از فرنگ را قرار دادند، جالب آن که این موزه اختصاصی بود و مردم نمی‌توانستند از آن بازدید کنند.

از این موضوع می‌توان نتیجه گرفت که حتی نخستین موزه ایرانی نیز نه بر حسب نیاز و تقاضا، بلکه تنها براساس یک ایده و علاقه شخصی بر پا شد؛ اما گویا این روند از آن روز تاکنون تداوم یافته است، دلیل این ادعا می‌تواند این باشد که تا کنون هیچ موزه‌ای در ایران بر حسب یک نیازسنجی یا براساس ذائقه عموم مردم یا سایر گروه‌های تخصصی شکل نگرفته است.

نکته دیگر که در ساخت و احداث موزه‌های جدید، قابل ذکر است این که ـ البته به غیر از چند موزه انگشت شمار ـ به هیچ‌یک از معیارهای جهانی نه از نظر معماری و نه کاربری ساختمان و حتی نمایش و ارائه محتویات درون موزه‌ها توجه نمی‌شود. با این روند، باید بپذیریم موزه‌داری در ایران، باوجود علاقه مردم به تاریخ و فرهنگ گذشته خود، مسیری نه چندان اصولی و علمی در پیش گرفته است. جالب‌تر این‌که همیشه و هنوز موزه‌داران از بحران مخاطب، گلایه و انتقاد دارند.

با روند کنونی در جهان و رشد شاخص‌های توسعه در همه ابعاد، روزبه‌روز و حتی ساعت به ساعت، فاصله بین موزه و موزه‌داران ایرانی با همتایان جهانی‌شان بیشتر می‌شود. در حالی‌که موزه‌های ایرانی هر روز بیشتر مخاطبان خود را از دست می‌دهند، موزه‌داران موفق دیگر کشورها، روزهای خوش و پررونقی را سپری می‌کنند.

اما چه باید کرد؟ این پرسش را باید کارشناسان با توجه به بررسی‌های میدانی، دانش روز و بسیاری عوامل دیگر پاسخ دهند.

دوباره تاکید می‌شود که نیاز است تا با بازخوانی مجدد نقش، جایگاه و کارکرد موزه‌ها در دنیای نوین و احترام به مخاطبان، نسبت به ایجاد و راه‌اندازی موزه‌ها اقدام شود. بازنگری در سیاست‌ها و اعلام برنامه‌های کلان به صورت عمومی، برای نقد و ارائه نظر کارشناسان و اصحاب رسانه، می‌تواند گامی در این حوزه باشد.

زهرا رفیعی‌گیلوایی