محلی برای آرامش «گاندو»ها

اگر دوست دارید به این منطقه بروید و گاندوها را ببینید، بدانید که به دلیل وجود چند رودخانه فصلی، این منطقه در ماه‌های زیادی از سال سرسبز است؛ این چند رود که پرآب‌ترین آنها رودخانه سرباز است، با پیوستن به یکدیگر رود باهوکلات را تشکیل می‌دهند. همچنین در سفر به باهوکلات درختان خرما، انار، انبه، خربزه درختی، حرا و موز و گیاهانی چون چغندر، بنفشه معطر و مریم گلی را هم فراوان خواهید دید.

همان‌طور که اشاره‌ای داشتیم، ارزش و آوازه اصلی این منطقه به دلیل وجود تنها تمساح بومی ایران است که اهالی محلی آن را گاندو می‌نامند. این خزنده به تمساح پوزه کوتاه و تمساح تالابی نیز معروف است. منطقه زندگی گاندوها از سال ۱۳۴۹ با نام منطقه حفاظت شده باهوکلات مورد حفاظت قرار گرفت و از سال ۱۳۶۱ آن را به نام مهم‌ترین جانور بومی آن یعنی «گاندو» نامگذاری کردند. گاندوها در رودخانه باهوکلات، 2 رودخانه کاجو و سرباز که به باهوکلات می‌ریزند و دریاچه سد پیشین زندگی می‌کنند. تعدادی از آنها هم در برکه‌های متعدد منطقه از جمله برکه‌های فیروزآباد، کلانی، شیرگواز، دلگان، درکس، هوت کت، آزادی، پلنگی، جنگل، پیر سهراب، باهوکلات و کهیر بز روزگار می‌گذرانند.

قبل از سفر به این منطقه خوب است اطلاعاتی در مورد این خزنده داشته باشید؛ میانگین طول بدن گاندوهای ماده ۲ متر و نیم و گاندوهای نر ۳ متر است. بزرگ‌ترین گاندویی که تاکنون دیده شده بیش از ۵ متر طول و بیش از ۴۵۰ کیلو وزن داشته است. تعداد این تمساح‌ها در حال حاضر حدود ۲۰۰ تا ۴۰۰ عدد برآورد می‌شود. گاندوها گوشتخوار هستند و رژیم غذایی بسیار متنوعی دارند. گاندوهای کوچک بیشتر از حشرات، دوزیستان، سخت‌پوستان، ماهی‌های کوچک و گاندوهای بالغ هم از پرندگان، خزندگان، ماهی‌ها و انواع پستانداران تغذیه می‌کنند. در هند حتی شکار گاومیش ۴۵۰ کیلویی و نبرد با ببر بر سر شکار از سوی گاندوها دیده شده ‌است. البته چون این تمساح‌ها خونسرد هستند به غذای زیادی نیاز ندارند، میانگین غذای روزانه گاندوهای بالغ 5‌/‌1 تا ۲ کیلوگرم است؛ از سوی دیگر آنها توان تحمل چندین روز گرسنگی را دارند. از غذاهای اصلی گاندوها در این منطقه نوعی ماهی عجیب به نام ماهی گل‌خورک است که توانایی زندگی در آب‌های کاملا گل‌آلود و کم‌عمق در بستر رودخانه‌ها و برکه‌ها را دارد. گاندوها گاه حیوانات اهلی مثل گوسفند، بز و سگ را هم شکار می‌کنند، اما به انسان حمله نمی‌کنند.

اگر روزی برای سفر به این خطه رفتید، خواهید دید در تمام ۱۳۱ آبادی ‌که در داخل این منطقه حفاظت‌شده وجود دارد، کودکان در برکه‌های محل زندگی گاندوها شنا می‌کنند و زنان هم به شستن ظروف و لباس مشغولند؛ تعجب نکنید چون تاکنون فقط یک مورد شکار انسان به دست گاندو دیده شده و موارد بسیار نادری هم از حملات جزئی در حد گاز گرفتگی دست و پا گزارش شده‌ است. پس در مجموع خطری از ناحیه تمساح‌ها اهالی منطقه را تهدید نمی‌کند و رابطه مردم بومی هم با گاندوها بسیار خوب است و آنها با توجه به تقدسی که برای این حیوان قائلند از آسیب رساندن به گاندوها خودداری می‌کنند و حتی در زمان خشکسالی به مأموران سازمان حفاظت محیط‌زیست منطقه برای انتقال گاندوها از برکه‌های خشک شده به برکه‌های پرآب‌تر و تامین غذای گاندوها کمک می‌کنند. در نتیجه خطری از ناحیه انسان گاندوها را تهدید نمی‌کند و تاکنون شکار این حیوان در ایران مشاهده نشده است. مشکل اصلی این حیوان و به طور کلی این منطقه خشکسالی و کم‌آبی سال‌های اخیر است که پناهگاه و غذای گاندوها را از آنها گرفته و زندگی را برای این حیوانات بسیار دشوار می‌کند. بویژه نوزادان گاندوها که به بی‌آبی و گرما حساس‌ترند و همچنین در معرض خطر حمله حیوانات دیگر مثل پرندگان شکاری، مرغان ماهیخوار، بزمجه، سگ، روباه و شغال قرار دارند. از رفتارهای جالب این حیوان حفر کانال‌های عمیق در کنار رودخانه‌ها و آبگیرهای محل زندگی خود است. گاندوها با حفر این کانال‌ها که چندین متر عمق داشته و طول آنها تا ۱۵ متر می‌رسد، هم پناهگاهی برای زندگی و استراحت خود در ساعت‌های گرم روز تهیه می‌کنند و هم از تبخیر آب جلوگیری کرده و با ذخیره آب در کانال‌ها به حفظ آب برکه‌ها و تالاب‌ها در فصل‌های گرم و ایام خشکسالی کمک می‌کنند. شاید به همین دلیل باشد که بلوچ‌ها بر این باورند «هر جا گاندو باشد آب فراوان است».

به جز گاندو حیوانات متعدد دیگری هم در این منطقه زندگی می‌کنند از جمله سیاهگوش، جبیر، سنجاب بلوچی، خدنگ، بزمجه، شغال، روباه، و پرندگانی چون پلیکان پا خاکستری، عقاب شاهی، کاکایی، انواع شاهین، هوبره، دراج، انواع کبوتر و قمری. مرز جنوبی منطقه یعنی ساحل دریای عمان هم یکی از محل‌های اصلی تخمگذاری لاک‌پشت سبز دریایی است.

برای رفتن به این منطقه باید از جاده سرباز به چابهار استفاده کرد. بیشتر مناطق شرقی این جاده در منطقه حفاظت‌شده واقع شده است. دریاچه سد پیشین که تعداد زیادی از گاندوها را در خود جای داده نیز بین شهر راسک و روستای جکی‌گور قرار دارد. برکه پیر سهراب از برکه‌های بزرگ منطقه که تعداد زیادی از گاندوها در آن زندگی می‌کنند هم در کنار روستای نگور قرار دارد که از دو راهی جاده سرباز به چابهار به سوی خلیج گواتر می‌توان به سوی این روستا رفت و یک طبیعت‌گردی خاص را تجربه کرد.

محسن کاظم‌پور