به سرزمین گیاهان گوناگون خوش آمدید

یکی از ویژگی‌های منحصر به‌فرد این پارک برای گردشگران، حضور پرتعداد گرازها، بدون ترس از انسان در کنار جاده‌ای ‌است که از مرکز پارک می‌گذرد. وجود حیوانات وحشی در کنار جاده‌ها و حتی شهرها و روستاها و خوگرفتن آنها به انسان‌ها در برخی کشورها امری کاملا طبیعی است اما در ایران پدیده‌ای نادر و عجیب محسوب می‌شود. برخی گرازهای پارک به قدری با انسان راحت هستند که از دست مسافران غذا می‌خورند. البته این وضعیت فقط در مورد گراز وجود دارد و بقیه حیوانات پارک مثل تمام حیوانات ایران بشدت از انسان هراسان و گریزانند. به نظر می‌رسد حرام‌گوشت بودن گراز که مانعی است در برابر شکار این حیوان و فیزیک بدنی خشن و پرقدرتش که بسیاری را می‌ترساند، باعث این وضعیت شده‌ است.

برخی حیوانات خاص نیز در این منطقه زندگی می‌کنند، مثل سمور جنگلی که در ایران فقط در این منطقه مشاهده شده است؛ همچنین نوعی حشره‌خوار به طول حدود 2 سانتی‌متر و وزن حدود 2 گرم که کوچک‌ترین پستاندار دنیا به شمار می‌رود. از حیوانات پرشمار دیگر این پارک قوچ و میش یا همان گوسفند وحشی است. بر اساس سرشماری دهه ۱۳۵۰ ، تعداد آنها حدود ۱۵۰ هزار رأس بود که سه‌چهارم کل گوسفندان وحشی اوریال دنیا بوده است. گوسفند اوریال، قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین زیرگونه گوسفند وحشی است که در مناطق شمال شرق ایران، افغانستان و آسیای میانه زندگی می‌کنند. اکنون گرچه جمعیت آنها قطعا کاهش زیادی داشته، اما هنوز نیز مشاهده آنها بخصوص در ارتفاعات جنوبی پارک آسان است و به نوعی به نماد پارک تبدیل شده‌اند.

حفاظت از این منطقه در مرداد ۱۳۳۶ آغاز شد. در سال 53 اولین پارک ملی ایران لقب گرفت و در سال ۵۴ اولین منطقه ایران که در «فهرست ذخیره‌گاه‌های طبیعی زیست‌کره» میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید، منطقه‌ای در شرق پارک معروف به «قرخود» از سال ۱۳۵۰ بخشی از پارک بود اما اکنون از پارک جدا شده و به عنوان یک منطقه حفاظت‌شده مستقل، نگهداری می‌شود. نام «پارک ملی گلستان» هم پس از انقلاب بر آن نهاده شد.

حدود نیمی از کل انواع پستانداران ایران در پارک ملی گلستان زندگی می‌کنند. پستانداران بزرگی چون پلنگ، خرس قهوه‌ای، گرگ، گوسفند وحشی، بز وحشی، آهو، گراز، مرال، شوکا، گربه جنگلی و وشق همگی در این منطقه وجود دارند.

تنوع پرندگان و گیاهان هم در این پارک قابل توجه است. حدود یک‌سوم انواع پرندگان کشور شامل ۱۴۹ گونه در این پارک دیده شده‌اند که از آن جمله می‌توان به قرقاول، کبک، تیهو، کوکر، بلدرچین، دارکوب، بلبل، توکا، انواع سهره، زرده‌پره، دم‌سرخ، زنبورک و مگس‌گیر و انواع جغد و پرندگان شکاری از جمله پرنده نادر هما اشاره کرد. از رده‌های دیگر جانوری هم ۹ گونه دوزیست، ۲۴ گونه خزنده و ۱۸ گونه متفاوت از راسته خفاش‌ها در این منطقه شناسایی شده ‌است.

پوشش گیاهی پارک هم در نقاط مختلف آن با توجه به ارتفاع و میزان بارندگی متفاوت است. درختانی چون بلوط، افرا، آبنوس، آزاد، توسکا، انجیر وحشی، گلابی وحشی، ارس، ازگیل، ولیک، انار وحشی، توت، زرشک، تمشک، گردو، آلوچه وحشی و حتی گیاهان مناطق بیابانی و نیمه‌بیابانی مثل گز، تاغ، شیرخشت، درمنه و خارشتر از گیاهان اصلی پارک است و می‌توان آنها را در نقاط مختلف دید.

مساحت پارک ملی گلستان در منابع مختلف بین ۸۷ تا ۹۱ هزار هکتار (حدود ۹۰۰ کیلومتر مربع) اعلام شده ‌است. بیشتر پارک در استان گلستان، بخشی در شهرستان بجنورد استان خراسان شمالی و بخش بسیار کوچکی در شهرستان شاهرود استان سمنان قرار دارد. مسوولیت اداره پارک به عهده اداره حفاظت محیط‌زیست استان گلستان است و برای بازدید از پارک باید از مسوولان آن اداره مجوز گرفته شود.

یکی از ویژگی‌های جغرافیایی خاص پارک، اختلاف زیاد ارتفاع، بارندگی و دمای هوا در نقاط مختلف آن است. این وضعیت، اقلیم‌ها و زیستگاه‌های متفاوتی را در پارک ایجاد کرده که هر یک برای گیاهان و جانوران خاصی مناسب هستند. کمترین ارتفاع پارک حدود ۴۰۰ متر از سطح دریا در تنگراه و بیشترین آن ۲۴۱۱ متر در قله دیورکجی است. میانگین بارندگی سالانه هم در نقاط مختلف بین ۱۵۰ تا هزار میلی‌متر متفاوت است. این اختلاف بارندگی هم در چنین پارکی بسیار عجیب است. ۱۵۰ میلی‌متر معادل بارندگی مناطق خشک و بیابانی مرکز کشور است و هزار میلی‌متر مشابه مناطق پرباران حاشیه دریای خزر.

چندین آبشار بزرگ و زیبا در پارک وجود دارد که از مهم‌ترین آنها یکی آبشار آق‌سو و دیگری آبشار 70 متری گلستان است. رودخانه‌ها، چشمه‌ها و کوه‌های متعددی نیز در این پارک وجود دارد؛ هرچند در مقایسه با جنگل‌های دیگر شمال کشور منطقه پرآبی به شمار نمی‌رود.

مسیر دسترسی به این پارک جاده گلستان است. این جاده بخشی از مسیر ارتباطی شمال کشور یعنی مسیر تهران ـ شمال ـ مشهد است. جاده‌ای که از روستای تنگراه در آغاز پارک از سمت غرب شروع و تا روستای دشت ادامه پیدا می‌کند. بخشی از جاده در حاشیه جنوبی و بخشی دیگر در داخل پارک قرار گرفته‌ است. این مسیر هرچند سفر به پارک را برای گردشگران آسان کرده، اما مشکلات زیادی را هم برای منطقه ایجاد کرده است؛ از جمله این مشکلات زباله‌ها، سر و صدا و حضور ماشین‌ها و انسان‌ها در جاده‌ای پرترافیک است که حیوانات را فراری می‌دهد و همچنین برخورد ماشین‌ها به حیوانات وحشی باعث صدمه دیدن و تلف‌شدن‌شان می‌شود. با توجه به این‌که این جاده در عمیق‌ترین دره و پرآب‌‌ترین بخش پارک قرار گرفته و رودخانه مادرسو از شاخه‌های گرگانرود از آن عبور می‌کند، بسیاری از حیوانات برای آشامیدن آب به سوی آن می‌آیند. در سال ۸۴ مسوولان پارک اعلام کردند که فقط در طول آن سال لاشه بیش از ۱۳۰ گونه حیوان مختلف و 60 جغد را یافته‌اند که بر اثر برخورد با ماشین کشته شده‌اند. در برخی کشورها که با همین مشکل مواجه بوده‌اند با ساخت چند زیرگذر یا در مواردی پل روگذر در این‌گونه جاده‌ها که هزینه چندانی هم ندارد، آمار مرگ و میر حیوانات را به طرز چشمگیری کاهش داده‌اند. برای ساخت این معابر مسیرهای مهاجرت و حرکت حیوانات بررسی شده و در مناطقی که بیشترین حجم تحرک حیوانات وجود دارد گذرگاه بنا می‌شود. حیوانات به سرعت امنیت موجود در استفاده از این مسیرها را تشخیص داده و دیگر از جاده عبور نمی‌کنند. ساخت زیرگذر طبیعی‌تر و کم‌هزینه‌تر است ولی بعضی حیوانات مثل بزها و گوسفندهای وحشی از آن استفاده نمی‌کنند و گویا از رفتن به زیرزمین می‌ترسند.

یکی از مشکلات دیگر این جاده سیل‌خیز بودن آن است. در سیل معروف و مهیب مرداد ۱۳۸۰ منطقه، ۲۴۷ نفر از هزاران کشته سیل از مسافران این جاده بودند. پس از آن هم بارها سیل‌های کوچک‌تر تلفات مسافران، خسارت‌های مالی و آسیب به جاده و حیوانات را سبب شده‌است.

یکی از طرح‌های دیگر برای حل مشکل این جاده، تبدیل جاده کلاله ـ چهارداغ ـ گلی‌داغ ـ اسلام‌آباد ـ آشخانه به بزرگراه و انتقال مسیر اصلی جاده شمال ـ مشهد به آن است. به این ترتیب جاده گلستان یک مسیر توریستی شده و حجم ترافیک آن بسیار کمتر می‌شود.

این طرح از حدود سال ۱۳۵۰ تاکنون همواره مطرح بوده اما هیچ وقت اقدامی جدی برای انجام آن صورت نگرفته است.

محسن کاظم‌پور