نمایشگاه کتاب و چند سوال

این سپاس و تشکر از برگزارکنندگان از آن جهت ضرورت بیشتری دارد که سال به سال کمیت و کیفیت عناصر تشکیل‌دهنده این نمایشگاه بهبود می‌یابد. بدون شک برای طرح آثار سازنده این اقدام فرهنگی می‌توان فهرستی طولانی را برشمرد، اما می‌توان با رویکرد دیگری به نفع توسعه فرهنگ کتاب و کتابخوانی با طرح مجموعه نکاتی گامی در جهت طرح ایده‌های نو در توسعه این بهار فرهنگ‌دوستان برداشت و پیشنهاد کرده حال که نشاط کتاب و کتابخوانی فضای رسانه‌ای کشور را در اختیار می‌گیرد، با برگزاری گفت‌وگوهای صریح، شفاف، جالب و توجه‌برانگیز مباحثی مثل آنچه در زیر می‌آید،‌مورد بحث و تبادل نظر قرار گیرد.

1ـ کتاب در میان مجموعه ابزارهای فرهنگی موجود، یکی از کارآمدترین و سالم‌ترین ابزارهای هدایت فرهنگی جامعه امروز ایران است. این کارآمدی و سلامت از آنجا ناشی می‌شود که مطالعه کتاب بیش از هر کالای فرهنگی دیگری می‌تواند تفکر و اندیشه مخاطب را درگیر کرده و تعادل منطقی از عقل و احساس را با محتوای کتاب درگیر سازد. تاکید بر به‌کارگیری اندیشه و تعقل از آن جهت صورت می‌گیرد که در جریان تهاجم سنگین فرهنگی دشمنان به ارزش‌های انسانی جوامع، بیش از هر چیز تلاش می‌شود با تحریک هیجان و شهوت و گسترش حیوانیت انسان، نظام تعقل و اندیشه مخاطب به حاشیه رانده شود. این در حالی است که ابزار دین الهی برای مقابله با وسوسه‌های شیطانی دشمنان، تقویت تعقل، دانش پیوند آن با فطرت پاک انسانی است و کتاب این ظرفیت را دارد که بیش از هر حامل پیام دیگری با تعقل و اندیشه مخاطب ارتباط برقرار کند و زمینه‌ساز احیای فطرت پاک انسانی باشد.

2ـ در حال حاضر بسیاری از نیازمندی‌های فکری و اندیشه‌ای افراد جامعه را نمی‌توان از رهگذر رسانه‌های جمعی منتقل کرد و اگر منتقل کردیم در کنار آثار مثبت و سازنده‌اش، باید آثار مخرب آن را هم بپذیریم. از این بابت نیز کتاب، بیشترین اثر مثبت و کمترین پیامد منفی را دارد.

3ـ کتاب برای کتابخوان حرفه‌ای ابزاری است برای بهره‌گیری حداکثری از عمر، آن هم برای توسعه دانش و معرفت که می‌تواند در تمامی لحظات زندگی و در هر مکان و موقعیتی در خدمت انسان قرار گیرد، مشروط بر آن که برنامه‌ریزان فرهنگی بتوانند با تمهیدات لازم، جامعه کتابخوان‌های حرفه‌ای را گسترش دهند.

4ـ اکثر کتاب‌های ارزشمند از جهت مطالعه، نه تنها حاصل دانش و تجربه یک فرد به نام نویسنده نیست که حاصل عصاره‌کشی و مطالعه صدها کتاب از صدها اندیشمند است که نویسنده در نقش نخ تسبیح آنها را به هم پیوند زده است.

5 ـ از این گونه آثار و برکات کتاب که عبور کنیم، نوبت می‌رسد به طرح سوالاتی چند از برگزارکنندگان عزیز که در صدر این نوشتار سپاس و تشکر خود را نثار آنها کردیم و سوال اول این که چگونه می‌توان در نحوه برگزاری نمایشگاه تغییراتی داد که این بهار کتاب و کتابخوانی عمری کوتاه در حد طول مدت برگزاری نمایشگاه را نداشته باشد و زمینه‌ساز گسترش شبکه توزیع و رونق اقتصادی و ایجاد کتابفروشی در سراسر میهن اسلامی باشد. علت طرح این سوال این است که بعضی از دلسوزان عرصه فرهنگ مدعی‌اند که عرضه و فروش همزمان در نمایشگاه موجب رکود اقتصاد شبکه توزیع کتاب در طول سال می‌شود.

6ـ سوال بعدی این است که در لایه‌های زیرین فرهنگی جامعه ما، عوامل ساختاری زیادی اجازه رشد فرهنگ کتابخوانی را نمی‌دهد و اگر این حرف درست باشد، چگونه می‌توان نمایشگاه را برگزار کرد که شور و نشاط این نمایشگاه نه‌تنها موجب بی‌توجهی به کتاب و کتابخوانی نشود که برعکس زمینه‌ساز شناخت و معرفی این عوامل ساختاری بازدارنده فرهنگ کتاب و کتابخوانی باشد. برای مثال افرادی مدعی‌اند که کاستی‌های آموزش در نظام آموزش و پرورش موجود، رابطه عاطفی و ذهنی دانش‌آموزان را با کتاب منفی می‌کند و یکی از عوامل مهم پایین بودن شاخص کتابخوانی، این کارکرد آموزش و پرورش است. بدون شک تایید یا رد این نظریه، مستلزم مطالعات میدانی است؛ اما آیا ایجاد شور و نشاط موجود در ایام برگزاری نمایشگاه کتاب، توجه مسوولان را بر وجود لااقل چنین فرضیه‌هایی جلب می‌کند تا مساله عرضه و تقاضای کتاب بدون اتکا به کمک‌های دولتی توسعه پیدا کند. مثال دیگری هم می‌توان زد، نظام استخدامی کشور و کارکرد نظام حقوق و پاداش و قطع ارتباط آن با دانش کارکنان در ساختار اداری کشور، زمینه‌ساز روحیه مدرک‌گرایی و بی‌رغبتی برای ادامه مطالعات علمی در طول اشتغال کارمندان اعم از کارمندان سازمان‌های اجرایی و آموزش و پرورش و دانشگاه است و اگر بخواهد شاخص کتابخوانی بهبود یابد، باید مجموعه‌ای از این عوامل اصلاح شود.

همان‌طور که ملاحظه می‌شود، وقتی می‌توان این بهار زیبای کتاب را پربار تلقی کرد که در کنار همه آثار سازنده آن، بشود با بهره‌گیری از امکاناتی چون صداوسیما و مطبوعات با طرح چنین سوالاتی در سطح جامعه و مسوولان و مردم، جهشی در فرآیند عرضه و تقاضای کتاب و افزایش روزافزون نسل کتابخوان ایجاد کرد.