نقش موزه‌ها در رونق گردشگری

میراث در مفهوم کلی و به یک عبارت ساده، همه‌ آن‌ چیزی است که از گذشتگان برای ما به ارث مانده است و نسل کنونی نیز وظیفه حفظ آن را به منظور واگذاری به نسل‌های بعد بر عهده دارد.

روشن است که انواع مختلفی از موزه‌ها در جهان وجود دارد که هر کدام با هدف خاصی بنیان گذاشته شده‌اند. براساس تعریف شورای بین‌المللی موزه‌ها «ایکوم»، موزه یک موسسه دائمی و غیرانتقاعی است که در خدمت جامعه و توسعه آن قرار دارد و ورود به آن برای همه افرادی که در زمینه مطالعه، آموزش و بهره‌گیری از شواهد مادی و محیط زیست مردم، محافظت، تحقیق، ارتباط و نمایش فعالیت دارند، آزاد است.

موزه، پدیده یا نهادی است که در حال حاضر بیش از یک قرن از حضور و پیدایش آن در ایران می‌گذرد. برای نخستین بار در ایران به دستور ناصرالدین شاه قاجار در داخل کاخ سلطنتی گلستان، تالا‌ری به موزه اختصاص داده شد. همان مجموعه به مرور تکامل یافت و به نام موزه همایونی کار خود را آغاز کرد. روزنامه شرف در این خصوص می‌نویسد: «موزه همایونی به طول 43 زرع و عرض 18 زرع، مشتمل بر 20 اتاق است. این موزه خزینه‌ای است مشحون به ظواهر جواهر گرانبها و ظرایف و نفایس اشیا و آثار جلیله علمیه و مهمات حربیه قدیمه، آلا‌ت، ادوات متنوعه و مصنوعات ازمنه سابقه و نتایج خیالا‌ت حکمای بزرگوار و تماثیل و تصاویر نگارنده‌های بی‌مثل و مانند روزگار و پرده‌های نقاشی کار نقاش‌های مشهور و حاصل صناعی کارخانه‌های معروف و ظروف چینی بسیار و...».

صرف‌نظر از این پیشینه، تاریخ موزه‌داری در ایران را باید از زمان تاسیس موزه ایران باستان جستجو کرد. این موزه با 2744 متر زیربنا به دلیل قدمت اشیا، در زمره یکی از موزه‌های مادر دنیا محسوب می‌شود که سال 1316 شمسی افتتاح شد. این موزه در برگیرنده آثار مختلفی از هزاره ششم پیش از میلاد تا دوران مختلف اسلامی است که در دو طبقه به نمایش در آمده‌اند. در این مکان می‌توان به یک نمای کلی از تاریخ ایران دست یافت.

در حال حاضر گردشگران زیادی با هدف بازدید از موزه‌ها به مسافرت می‌روند. از همین روی کارشناسان و برنامه‌ریزان گردشگری جهان، برنامه‌ها و تبلیغات خاص و درازمدتی در مورد موزه‌های کشورشان را با هدف جذب گردشگر در دستور کار خود قرار داده‌اند.

این موضوع نشان می‌دهد جذب گردشگر به‌ عنوان یکی از کارکردها یا مهم‌ترین کارکرد موزه‌ها تلقی می‌شود، اما این نگاه از سر اتفاق و منحصر به یک کشور خاص نیست؛ بلکه این موضوع به عنوان رویدادی به شمار می‌آید که در گستره جهانی رو به گسترش و فزونی است. در یک رابطه دوسویه، گردشگرانی که با هدف بازدید از یک موزه به کشور خاصی سفر می‌کنند، در کنار این هدف، از شهر یا شهرهای کشوری که موزه در آنجا قرار دارند نیز بازدید به عمل ‌می‌آورند. این امر زمینه‌ساز رونق گردشگری در این گونه کشورها شده است، اما در ایران با وجود اهمیت نقش موزه در رونق گردشگری، نقش واقعی آن در صنعت گردشگری کشور تبیین نشده است.

همه‌ موزه‌های مطرح در کشورهای گردشگرپذیر با استفاده از ظرفیت گردشگرپذیری‌شان اقدام به برپایی فروشگاه‌های مختلفی به منظور عرضه‌ انواع محصولات فرهنگی و... برای اقشار و سنین مختلف کرده‌اند. آنها در کنار این مساله، با برپایی نمایشگاه‌های موقت، رستوران، کافی‌شاپ و... تلاش دارند بازدیدکننده ساعات بیشتری را در موزه سپری کند.

معمولا این نگرش در همه افراد نهادینه شده است که برای بازدید از یک مکان خاص و ویژه گردشگری باید از یک مکان به مکان دیگر بروند، اما اشیایی که در موزه‌ها از آنها به عنوان اشیای منقول یاد می‌شود این ویژگی را دارند که این ‌بار آنها سفر کنند و به سمت گردشگر بروند و خود را به نمایش بگذارند.

همان گونه که اشاره شد تنها یکی از کارکردهای مهم موزه گردشگری است و جالب آن که تنها در چند دهه اخیر است که این مساله به دیگر انواع کارکردهای موزه افزوده شده است.

بسیاری از موزه‌ها با اهداف پژوهشی، آموزشی یا حفاظتی تاسیس شده‌اند. در کل موزه تنها یک نمایشگاه با هدف جذب و جلب گردشگر نیست و فلسفه به وجود آمدن آن نیز چنین نبوده است. فردی که به موزه وارد می‌شود باید اطلاعات مفید و مورد علاقه خود را از آن مکان و اشیایی که در آن وجود دارند، به دست آورد.

یکی از مشکل‌های مهم و اساسی در ایران این است که برنامه‌ها و حتی فضای موزه‌ها منطبق با فعالیت‌های گردشگری و علایق گردشگران نیستند. این مقوله حتی گاهی چنان گسترده شده است که گاهی خود موزه‌ها، اهداف گردشگری را از کارکردهای خود حذف کرده‌اند. در حقیقت ما هنوز نتوانسته‌ایم در کشورمان به اهمیت موزه‌ها پی برده و از موزه به منظور رونق گردشگری و همچنین خلق تجربه در حوزه میراث فرهنگی بهره ببریم.

اما ازجمله عواملی که مانع جذب گردشگران در موزه‌ها می‌شوند، می‌توان به کافی نبودن تبلیغات، ضفف در روابط بین‌الملل آنها، ریسک دانستن سرمایه‌گذاری، وجود نیروهای غیرکارشناس در امر موزه داری و... اشاره کرد. عدم اصلاح این موارد یعنی از دست دادن منابع مالی جدید، عدم انتقال هویت و فرهنگ ایرانی، توسعه نیافتن بخش مهمی از میراث ملی و فرهنگی و... .

تدوین طرح جامع گردشگری برای کل موزه‌ها و همچنین طرح اجرایی گردشگری برای موزه‌ها و انواع گردشگران، یک گام بزرگ و اساسی در این راه خواهد بود.

سامان عابری