امروز خورشید خواهد گرفت‌

امروز کشور ما میزبان کسوفی جزیی است. این خورشیدگرفتگی که پیش از ظهر امروز آغاز می‌شود در هیچ جای جهان به طورکامل دیده نمی‌شود، اما یکی از بهترین کسوف‌های جزیی است که تا چند سال آینده می‌توان آن را در ایران رصد کرد.

همه چیز به خوش‌شانسی ما زمینی‌ها برمی‌گردد. اگر مدار سیاره ما به دور خورشید‌ یا مدار ماه به دور زمین یا قطر ماه یا خورشید اندکی متفاوت با چیزی بودند که اکنون هستند، ما نمی‌توانستیم شاهد چنین پدیده باشکوهی روی زمین باشیم.ماه که در نزدیکی زمین قرار دارد در آسمان قطر ظاهری تقریبا برابر قطر ظاهری خورشید دارد. اگرچه ماه تنها نزدیک به 400 هزار کیلومتر از زمین فاصله دارد و خورشید در 150 میلیون کیلومتری زمین جای گرفته است، اما قطر عظیم خورشید در مقایسه با ماه باعث می‌شود تا هر دوی این اجرام قطر ظاهری تقریبا یکسانی داشته باشند. به این ترتیب هر بار که ماه در مسیر حرکت خود به دور زمین به مقابل خورشید می‌رسد برای کسانی که دقیقا در راستای این همخطی قرار دارند منظره باشکوه کسوف یا خورشیدگرفتگی رخ می‌دهد. ماه تیره مقابل قرص درخشان خورشید را می‌گیرد و برای دقایقی در دل روز آسمان تیره می‌شود و ستاره‌ها نمایان می‌شوند.

ماه تقریبا هر 29 روز یکبار زمین را دور می‌زند. این چرخه گردش ماه به دور زمین باعث شکل‌گیری تقویم قمری شده است؛ تقویمی ‌که با هلال ابتدای ماه آغاز و با هلال صبحگاهی ماه و سپس مقارنه دوباره ماه و خورشید به پایان می‌رسد. مقارنه که آغاز و پایان ماه قمری را رقم می‌زند به زمانی گفته می‌شود که 3 جرم آسمانی زمین، ماه و خورشید در یک راستا قرار گرفته باشند و ماه در میان زمین و خورشید واقع شود. اما اگر این‌گونه است پس چرا در ابتدای هر ماه قمری شاهد بروز خورشیدگرفتگی یا کسوف نیستیم؟ اگر ماه بین زمین و خورشید قرار می‌گیرد چرا ما نمی‌توانیم سایه ماه را روی زمین ببینیم؟

داستان باز هم به مدارهای زمین و ماه باز می‌گردد. مساله از اینجا نشات می‌گیرد مسیری که ماه در آن زمین را دور می‌زند‌ با صفحه‌ای که زمین روی آن به دور خورشید می‌چرخد، دقیقا بر هم منطبق نیستند. این دو صفحه تقریبا 5 درجه با هم زاویه دارند و به همین دلیل تنها در 2 نقطه همدیگر را قطع می‌کنند، نقاطی که به آنها گره‌های صعودی و نزولی مدار ماه گفته می‌شود. بنابراین برای این که یک کسوف اتفاق بیفتد تنها بروز پدیده مقارنه کافی نیست، بلکه باید زمانی که مقارنه رخ می‌دهد ماه نیز روی یکی از گره‌های مداری خود قرار داشته باشد. به این ترتیب خورشیدگرفتگی به رویدادی نادر تبدیل می‌شود.

در ضمن وقتی کسوفی رخ می‌دهد مخروطی از سایه ایجاد می‌شود که تنها کسانی که در راس این مخروط قرار دارند می‌توانند کسوف را به صورت کامل ببینند و همین امر باعث می‌شود مسیر گرفت کامل روی زمین به مسیری باریک بدل شود و افراد ناچار به سفرهای طولانی برای دیدن این گرفت‌ها شوند. جالب اینجاست که اگرچه تعداد متوسط ماه‌گرفتگی‌هایی که در یک سال رخ می‌دهد از میانگین تعداد کسوف‌های یک سال کمتر است، اما به دلیل این‌که ماه‌گرفتگی در مساحت بیشتری به صورت کامل دیده می‌شود مردم بیشتری ماه‌گرفتگی‌های کامل را دیده و به خاطر دارند.

خورشیدگرفتگی با توجه به وضعیت مداری ماه و خورشید و زمین حالت‌های مختلفی را رقم می‌زند. مدار ماه به دور زمین و هم ‌مدار زمین به دور خورشید اندکی بیضی شکل هستند و به همین دلیل گاه ماه و خورشید به زمین نزدیک‌تر یا اندکی دورتر می‌شوند و به این ترتیب قطر ظاهری آنها در آسمان نیز تغییر می‌کند.اگر قطر ظاهری ماه از قطر ظاهری خورشید در هنگام گرفت بزرگ‌تر باشد آنگاه کسوف کلی رخ می‌دهد.

بسته به این‌که نسبت قطر ظاهری ماه به خورشید چقدر باشد، زمان کسوف کامل متغیر می‌شود و با توجه به مدار این دو جرم، این زمان می‌تواند تا اندکی بیش از 7 دقیقه گرفت کامل افزایش پیداکند، 7 دقیقه‌ای که در آن منظره شکوهمند گرفت کامل خورشید، تیره، تاج خورشید و ستاره‌های آسمان و نورهای افق در آسمان دیده می‌شوند.اما اگر وضعیت به گونه‌ای برعکس باشد و قطر ظاهری ماه از خورشید کوچک‌تر باشد کسوف حلقوی رخ می‌دهد. به این معنی که زمانی که قرص ماه به طور کامل در مقابل خورشید رخ می‌دهد هنوز دایره‌ای آتشین از سطح خورشید را می‌تواند در اطراف ماه دید.

نوع دیگر از گرفت‌ها به گرفت‌های دوگانه یا هیبریدی معروفند، گرفت‌هایی که به دلیل نزدیک بودن قطر ظاهری ماه و خورشید، در بخشی از مسیر می‌توان گرفت را به شکل کامل و در بخشی از مسیر آن را به شکل حلقوی دید.

اما گاهی ممکن است در کسوفی که رخ می‌دهد راس مخروط سایه بیرون از سیاره زمین قرار بگیرد و به این ترتیب در همه نقاط زمین تنها می‌توان گرفت جزیی را دید و این اتفاقی است که امروز شاهد آن خواهیم بود.

امرز بخش‌های بزرگی از جهان شاهد کسوفی جزیی خواهند بود و ازجمله از پیش از ظهر می‌توان در تهران این پدیده زیبا را رصد کرد.این گرفت در همه نقاط ایران قابل رصد است، اما هرچه در پهنه کشورمان در مناطق شمال غربی‌تر باشید می‌توانید گرفت را با درصد بیشتری از میزان گرفتگی ببینید و در نواحی جنوب شرق بخش کوچک‌تری از خورشید زیر سایه ماه پنهان می‌شود.این گرفت در تهران از ساعت 11:21 دقیقه آغازمی‌شود و 12:51 دقیقه به اوج خود می‌رسد و این زمانی است که حدود 40 درصد سطح خورشید پوشیده شده است. این گرفت جزیی در تهران حدود ساعت 14:15 به پایان می‌رسد.

اگر در نواحی شمال غرب ایران زندگی می‌کنید زمان آغاز گرفت اندکی زودتر خواهد بود و مثلا برای شهری مانند تبریز زمان آغاز گرفت ساعت 11:08 دقیقه خواهد بود. وقتی که گرفت در ساعت 12:41 به اوج خود برسد حدود 60 درصد خورشید به زیر قرص ماه پنهان خواهد شد در حالی که در نواحی جنوب شرقی ایران مقدار گرفت تنها حدود 20 درصد خواهد بود.

تحت هیچ شرایطی نباید به طورمستقیم به خورشید نگاه کرد. نگاه مستقیم به خورشید صدمات جدی و جبران‌ناپذیری به بافت‌های چشمی ‌شما وارد می‌کند که می‌تواند بینایی را تحت تاثیر قرار دهد، اما این به معنی صرف‌نظر کردن از دیدن زیبایی‌های کسوف جزیی نیست.برای نگاه کردن مستقیم به خورشید حتما از فیلترهای مخصوص رصد خورشیدگرفتگی استفاده کنید.

این فیلترها مانع ورود بخش مضری از تابش‌های خورشیدی به چشمان شما می‌شوند. همچنین اگر می‌خواهید با تلسکوپ یا دوربین دوچشمی این منظره را ببینید یا با دوربین عکاسی از آن تصویربرداری کنید حتما از فیلترهای ویژه رصد خورشیدگرفتگی برای رویت خورشید استفاده کنید و این فیلترها را مقابل دهانه دوربین، تلسکوپ یا دوربین عکاسی خود نصب کنید. اگر به این فیلترها دسترسی ندارید بهترین روش همان روش قدیمی‌ ایجاد سایه با کمک یک اتاق تاریک یا تاباندن نور خورشید روی دیوار است.اگرچه گرفت امروز ایران شاهد گرفتی جزیی است، اما این گرفتی نیست که بتوان به‌سادگی از آن دل‌کند‌ بویژه آن‌که تا نخستین گرفت بعدی که در ایران رخ دهد فاصله طولانی داریم.

نخستین باری که ایرانیان می‌توانند عبور سایه را از فراز ایران مشاهده کنند در آخرین روز اسفند 1412 خواهد بود. در آخرین دقایق باقیمانده از سال 1412 نوار سایه از ایران می‌گذرد و در یکی از شوق‌انگیزترین منظره‌هایی که می‌توان تصور کرد، خورشید گرفته از فراز تخت‌جمشید عبور می‌کند. تا آن موقع باید به گرفت‌های جزیی مانند گرفت امروز قناعت کرد یا بار سفرهای ماجراجویانه‌ای برای دیدن کسوف‌های کامل را بست. در هر صورت کسوف امروز فرصتی برای از دست دادن نیست.