اینجا نبض هوا را می‌گیرند

اما این روزها که چند هفته‌ای است آلودگی هوا در آسمان پایتخت و بسیاری از کلان‌شهرهای صنعتی کشورمان جاخوش کرده و تمام راهکارهای ضربتی از تعطیلی‌های پی در پی و کاهش ساعت کار ادارات گرفته تا افزایش محدودیت‌های تردد خودروهای شخصی در محدوده طرح ترافیک و زوج و فرد هنوز نتوانسته این آلودگی را از شرایط هشدار خارج کند، با دیدن این تابلوها و ستون‌ها سرخ رنگش دیگر آنقدرها هم بی‌تفاوت از کنارش نمی‌گذرید. حالا دیگر با نگرانی و دقت بیشتری بالا و پایین شدن اعداد و ارقام نمایشگرها را تعقیب می‌کنید تا بفهمید امروز دیگر تهران در چه وضعیتی است: ناسالم، هشدار و یا حتی اضطرار! و شاید هم به این امید که در آن نشانه‌هایی از کاهش آلاینده‌ها و بازگشت وضعیت هوا به شرایط عادی بیابید. انگار آلودگی هوا مهمان ناخوانده‌ای است که دیگر خیال ندارد به این راحتی‌ها دست از سر تهرانی‌ها بردارد.

شما را نمی‌دانیم اما ما این روزها که آلودگی هوا در تهران بیداد می‌کند بیش از گذشته کنجکاو شدیم که درباره این تابلوها و عملکردشان بیشتر بدانیم. مثلا این‌که اطلاعاتی که روی این تابلوها نمایش داده می‌شوند از کجا کنترل و هدایت می‌شود؟

پاسخ این پرسش را در مرکز کنترل کیفیت هوای تهران خواهیم یافت. جایی که شاید به تعبیری مرکز فرماندهی و کنترل وضعیت آلودگی هوای شهر تهران است. مرکزی که در آن تمام اطلاعات و داده‌های مربوط به وضعیت هوای تهران توسط کارشناسان متخصص بررسی، تحلیل و ارزیابی می‌شود و در نهایت در قالب گزارش نهایی برای نمایش عمومی به شهروندان روی تابلوهای نمایشگر آلودگی هوا که در سطح شهر نصب شده‌اند، انعکاس می‌یابد.

با افزایش میزان آلودگی هوا در شهر تهران و گسترش اثرات مخرب آلاینده‌ها بر محیط زیست شهری و به خطر افتادن وضعیت سلامت شهروندان تهرانی تاسیس یک مرکز فنی، پژوهشی، آموزشی و اجرایی بعنوان یک ضرورت احساس شد و این گونه بود که شرکت کنترل کیفیت هوای شهر تهران در سال 1372 متولد شد.

بر خلاف ظاهر نسبتا کوچک و جمع و جور ساختمان شرکت کنترل کیفیت هوای شهر تهران اما این مرکز وزنه سنگینی در بررسی، تحلیل و اعلام وضعیت آلودگی هوا بخصوص در شرایط خاص به شمار می‌رود.

برای دانستن این‌که اطلاعات مربوط به آخرین وضعیت آلودگی هوا از چه طریقی بر روی تابلوهای نمایشگر سطح شهر انعکاس می‌یابد، باید کمی به عقب برگردیم. به ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا که در نقاط مختلف شهر با پراکندگی مناسب جانمایی و نصب شده‌اند.

جایی که ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا غلظت آلاینده‌ها را اندازه‌گیری کرده و در شرکت کنترل کیفیت هوا این داده‌ها از طریق سیستم‌های فنی برای بررسی و تحلیل نهایی توسط کارشناسان دریافت می‌شود.

هم اکنون 18 ایستگاه سنجش آلودگی هوا توسط شرکت کنترل کیفیت هوای شهرداری تهران و 19 ایستگاه نیز توسط سازمان محیط زیست در مناطق مختلف شهر نصب شده‌اند که قرار است در آینده نزدیک 5 ایستگاه دیگر سنجش آلودگی هوا نیز به این تعداد اضافه شود.

جالب است بدانید خرید هریک از ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا حدود 150 میلیون تومان هزینه می‌برد و این درحالی است که برای هزینه نگهداری و تعمیرات احتمالی این ایستگاه‌ها نیز 30 میلیون تومان نیاز است.

ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا بصورت لحظه به لحظه و آنلاین غلظت ذرات معلق و گازهای آلاینده هوا شامل دی اکسید گوگرد (SO2)، اکسید نیتروژن(NO2)، مونوکسیدکربن(CO)، ازن(O3)، ذرات معلق کوچکتر از 10 میکرون (PM10) و ذرات معلق کوچکتر از 5/2 میکرون (5/2 PM) را اندازه‌گیری می‌کنند.اندازه گیری غلظت آلاینده‌های هوا هر 15 دقیقه یکبار با وضعیت قبلی مقایسه و سنجیده می‌شود. اطلاعات موجود در خصوص وضعیت غلظت آلاینده‌ها در مرکز ذخیره اطلاعات ایستگاه‌ها ذخیره‌سازی می‌شود تا کارشناسان مرکز کنترل کیفیت هوا هر یک ساعت یکبار و یا در هر دوره زمانی که نیاز باشد بتوانند بلافاصله از طریق سیستم خط تلفن از این داده‌ها برای بررسی استفاده کنند.هیچ نیروی انسانی در ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا مستقر نیستند و تمام این فرآیند از طریق سیستم‌های فنی انجام می‌شود.همچنین برای بررسی عملکرد صحیح و بی‌عیب و نقص ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا و رفع اختلالات احتمالی روزانه نیروهایی از شرکت کنترل کیفیت هوا بطور حضوری وضعیت این ایستگاه‌ها را کنترل می‌کنند.اینها توضیحات مدیر بخش پایش و مدلسازی شرکت کنترل کیفیت هوای تهران درباره نحوه عملکرد ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا در اندازه گیری غلظت آلاینده‌هاست.

به گفته مهندس محمدعلی نجفی، اطلاعات بدست‌آمده در خصوص اندازه‌گیری غلظت آلاینده‌ها که از طریق ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا در مناطق مختلف شهر انجام شده است با یکدیگر مقایسه شده و در نهایت با استفاده از پارامترهای موجود شاخص نهایی وضعیت هوای تهران در آن روز مورد نظر اعلام می‌شود. ضمنا برای اطلاع‌رسانی آسان به شهروندان از شاخص (PSI) استفاده می‌شود.

وی توضیح می‌دهد: در رده‌بندی اندازه‌گیری‌ها عدد 0 تا 50 شرایط پاک، 50 تا 100 شرایط سالم، 100 تا 200 شرایط ناسالم (هشدار)، 200 تا 300 شرایط بسیار ناسالم (اضطرار) و بالاتر از 300 خطرناک یا بحرانی است.

حالا دیگر این فقط سازمان هواشناسی نیست که امکان پیش‌بینی وضعیت هوای کشور تا چند روز آینده را دارد. از
2 سال گذشته پیش‌بینی وضعیت آلودگی هوای تهران تا 72 ساعت آینده امکان‌پذیر شده است.

اهمیت این موضوع در روزهای اخیر که شاخص کیفیت آلودگی هوا در شرایط هشدار قرار دارد بیش از پیش احساس می‌شود زیرا به این ترتیب با پیش‌بینی وضعیت آلاینده‌ها می‌توان برای 72 ساعت آینده درباره انجام کارهای روزمره و یا موکول کردن آنها به زمان دیگری برنامه‌ریزی کرد.

ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا تا چه حد در اندازه‌گیری غلظت آلاینده‌ها قابل اعتماد هستند؟ این‌که هوای امروز شهر تهران در شرایط ناسالم، هشدار یا سالم قراردارد تا چه اندازه با واقعیت مطابقت دارد؟ آیا احتمال خطا در این ارزیابی‌ها وجود دارد؟

وقتی این اما و آیا‌ها را از مدیر بخش پایش و مدلسازی شرکت کنترل کیفیت هوای تهران جویا می‌شویم، وی در پاسخ احتمال خطا در گزارش‌های روزانه از وضعیت آلودگی هوای شهر را رد می‌کند.

نجفی توضیح می‌دهد: هم اکنون 37 ایستگاه سنجش آلودگی هوا در نقاط مختلف شهر نصب شده‌اند که این ایستگاه‌ها غلظت آلاینده‌ها را بطور لحظه به لحظه اندازه‌گیری و ذخیره‌سازی می‌کنند بنابراین احتمال اشتباه در گزارش نهایی از وضعیت روزانه آلودگی هوا وجود نداشته و این گزارش کاملا با واقعیت موجود آن روز هوای پایتخت مطابقت دارد. به گفته وی، ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا بر اساس جدیدترین استانداردهای روز دنیا خریداری شده‌اند و همین موضوع احتمال خطا در سنجش غلظت آلاینده‌ها را تقریبا به صفر می‌رساند.

حاصل این فرآیند ستون‌های قرمز رنگ به نمایش درآمده روی تابلوهای نمایشگر آلودگی هواست که بالا و پایین رفتن هر کدام از آنها بیانگر وضعیت غلظت یک نوع آلاینده در هوای آن روز شهر است. از دی‌اکسیدگوگرد و اکسید نیتروژن و مونوکسیدکربن گرفته تا ازن و ذرات معلق که بالا رفتن هر یک از آنها از حد استاندارد یک قدم وضعیت هوای شهر را به شرایط ناسالم و حتی هشدار نزدیک‌تر می‌کند. هم‌اکنون 20 تابلوی نمایشگر آلودگی هوا در مناطق مختلف سطح شهر تهران نصب شده‌اند و قرار است سال آینده تعداد این تابلوها افزایش یابد. به گفته مهندس نجفی احتمال دارد از سال آینده شکل تابلوهای نمایشگر آلودگی هوا در سطح شهر تغییر کند به طوری که این تابلوها صرفا کارایی گزارش آلودگی هوا را نداشته و مانند تلویزیون‌های بزرگ شهری علاوه بر اعلام وضعیت آلودگی هوای تهران کارکردهای دیگری نیز در اطلاع‌رسانی به شهروندان در حوزه‌های مختلف داشته باشند.

هرچند به گفته این مقام مسوول در شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، عملکرد صحیح تابلوهای نمایشگر آلودگی هوا و رفع نواقص و خرابی‌های احتمالی آنها نیز مانند ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا به طور مرتب با اعزام نیروهای اعزامی شرکت به سطح شهر کنترل می‌شود اما شاید خاموش بودن یا نشان دادن نادرست وضعیت آلودگی هوا توسط این تابلوها در برخی مناطق توجه شما را نیز به خود جلب کرده باشد. وقتی علت را از مدیر بخش پایش و مدلسازی شرکت کنترل کیفیت هوای تهران جویا می‌شویم او نیز احتمال خرابی موردی برخی از تابلوها که ممکن است به دلیل قطع برق رخ داده باشد را رد نکرده اما تاکید می‌کند: کارشناسانی که برای سرکشی به عملکرد صحیح ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا به سطح شهر اعزام می‌شوند در حین کار عملکرد تابلوهای نمایشگر آلودگی هوا را نیز مورد بازبینی قرار می‌دهند.

جالب این‌که در این روزهای آلوده تابلوی نمایشگر نصب شده در یکی از میادین غربی شهر تهران وضعیت هوای سالم را نشان می‌دهد که این امر ضرورت نظارت دقیق‌تر نیروهای اعزامی برای کنترل عملکرد تابلوهای نمایشگر آلودگی هوا بخصوص در شرایط خاص آلودگی این روزهای هوای شهر تهران را بیش از هر زمان دیگری آشکار می‌سازد.

در شرایطی که آلودگی هوا در کنار ترافیک، سال‌هاست به یکی از معضلات اصلی شهروندان ساکن شهرهای بزرگ تبدیل شده است، وجود مرکزی متشکل از کارشناسان و متخصصان که وضعیت آلودگی هوا را بطور لحظه به لحظه رصد کرده و پس از بررسی‌های لازم در این زمینه به شهروندان اطلاع‌رسانی کنند، ضرورتی انکارناپذیر است. این ضرورت بخصوص در شرایط خاص که آلودگی هوا در مرحله بحرانی قرار می‌گیرد بیشتر احساس می‌شود.

این همان چیزی است که کارشناسان شرکت کنترل کیفیت هوای تهران نیز به آن اذعان دارند. مدیر بخش پایش و مدلسازی شرکت کنترل کیفیت هوای تهران ضرورت آگاهی و اطلاع‌رسانی به شهروندان در خصوص آلودگی هوا را یکی از حقوق شهروندی آنها می‌داند و معتقد است: آلودگی هوا سلامت تمام شهروندان را تهدید می‌کند و هیچ استثنایی در این زمینه وجود ندارد اما ضرورت این هوشیاری از سوی بیماران قلبی، تنفسی، سالمندان و کودکان که جزو گروه‌های در معرض خطر هستند بیش از سایرین است.

شاید بیراه نباشد اگر بگوییم آلودگی هوا در شهرهای بزرگ و صنعتی به‌تدریج می‌رود تا به رده اول معضلات شهری تبدیل شود؛ معضلی که حتی می‌تواند جان ساکنان این شهرها را بطور جدی در معرض تهدید قرار دهد.

آلودگی هوا می‌تواند صدمات بلند مدت و کوتاه مدتی را به سلامت شهروندان وارد کند. آلودگی هوا سلامت همه شهروندان را تحت تاثیر قرار می‌دهد اما در این میان گروه‌های خاص مانند سالمندان، بیماران و کودکان بیشتر در معرض خطر هستند. سوزش چشم‌ها، بینی و گلو و التهاب مجاری ریوی مانند برونشیت، سردرد، حالت تهوع و واکنش‌های آلرژیک از اثرات کوتاه مدت آلودگی هوا بر سلامت انسان‌ها هستند. در فاجعه مه دود 1952 لندن نیز به همین ترتیب نزدیک به 4 هزار نفر تنها ظرف چند روز جان خود را از دست دادند. اثرات بلندمدت آلودگی هوا می‌تواند به‌تدریج بیماری‌های قلبی و عروقی، سرطان، بیماری‌های ریوی و صدمات مغزی و کلیه و کبدی را به همراه داشته باشد. در حال حاضر، یکی از بزرگ‌ترین نگرانی‌های بهداشتی مسوولان و شهروندان ساکن شهرهای بزرگ و صنعتی دنیا نحوه مقابله با اثرات آلودگی هواست، به طوری که سالانه فقط نیم میلیون نفر در آمریکا در اثر بیماری‌های مرتبط با آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند.

آلودگی هوا چه بیرونی و چه درونی می‌تواند ضایعات اسفباری به سلامت شهروندان وارد کند و همین امر ضرورت توجه و چاره‌اندیشی جدی مسوولان زیست محیطی و شهری و مسوولان حوزه سلامت و بهداشت کشورها که کشور ما نیز از آن مستثنی نیست را می‌طلبد.

شاید در این روزها که آلودگی هوای تهران به اوج خود رسیده است بسیاری از شهروندان بخواهند قبل از ترک خانه از وضعیت آلودگی هوا مطلع شوند اما به درستی ندانند که اطلاعات مربوط به وضعیت روزانه آلودگی هوا را چطور بدست بیاورند. رادیو سلامت، رادیو تجارت و رادیو تهران (صدای شهر) هر روز در فواصل مختلف بخش‌های خبری خود، آخرین وضعیت آلودگی هوای هر روز را به اطلاع شهروندان می‌رسانند. اما این تنها راه مطلع شدن از وضعیت آلودگی هوا نیست چراکه به گفته مدیر آموزش و ارتباطات شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، شهروندان می‌توانند از دو طریق گوشی همراه و پیامک از جدیدترین وضعیت آلودگی هوای تهران به طور روزانه مطلع شوند.

حشمت‌الله بسطامی در گفت‌وگو با «جام‌جم» در این باره توضیح می‌دهد: شهروندان می‌توانند یک پیام خالی بدون متن را به شماره 30004248 پیامک کنند و آن وقت بلافاصله آخرین وضعیت آلودگی هوای آن روز برایشان ارسال خواهد شد. همچنین شهروندان می‌توانند با تماس با شماره تلفن22- 88745120 شماره تلفن همراه خود را اعلام کنند تا به طور روزانه وضعیت آلودگی هوا برایشان پیامک شود. نمی‌دانیم آلودگی هوای تهران تا چند روز دیگر به همین منوال ادامه خواهد داشت و آیا چشم شهروندان این شهر غبار آلود یکبار دیگر به آسمان آبی شهرشان روشن خواهد شد؟

هرچه که باشد قطعا این شرایط بحرانی نیز سپری خواهد شد اما کار ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا در اندازه‌گیری غلظت آلاینده‌های هوا متوقف نخواهد شد، ستون‌های سرخ رنگ تابلوهای نمایشگر آلودگی هوا همچنان بالا و پایین خواهد شد تا به رسالت خود که همان مطلع‌کردن شهروندان از وضعیت آلودگی‌هاست، عمل کنند.