تهران، نفس کشیدن برای مرگ

همچنین تعداد روزهای سالم از نظر مونوکسیدکربن کاهش یافته است، اما از 2 هفته قبل به دلیل استقرار شرایط پایدار و انباشت آلودگی هوا در تهران، پایتخت در شرایط هشدار قرار گرفت. با اعلام سازمان حفاظت محیط زیست استان تهران از روز یکشنبه در شهر تهران شرایط هشدار اعلام کرده و مرکز اطلاع‌رسانی آلودگی هوا نیز به نوعی از ادامه وضع موجود تا روز آخر هفته سخن گفته است. اما تهران چندین سال است که در بین پایتخت‌های جهان در رتبه‌های نخست آلوده‌ترین‌ها قرار دارد.در این مطلب مهم‌ترین دلایل آلودگی تهران از چند منظر مورد بررسی قرار گرفته است.صنایع 75 درصد از ترکیبات آلی، 55 درصد از دی‌‌اکسید گوگرد و 46 درصد از گازهای گلخانه‌ای را منتشر می‌سازند.یک عامل مهم دیگر آلودگی هوا در اغلب شهرهای بزرگ گاز ازن در سطح زمین است. ازن در سطح زمین هنگامی تشکیل می‌شود که گازهای آلاینده حاصل از اتومبیل‌ها و سایر وسایلی که سوخت مصرف می‌کنند با نور خورشید واکنش نشان می‌دهد؛ در نتیجه گاز ازنی به وجود می‌آید که برای انسان سمی است.تا به امروز تصور می‌شد آلودگی‌هایی مانند مونواکسیدکربن مهم‌ترین آلاینده‌ هوای تهران را تشکیل می‌دهد، اما یافته‌های جدید نشان داده که بنزن خطرناک‌ترین ترکیب آلاینده هوا بوده و موجب بروز سرطان خون و بیماری‌های مرتبط با آن است.

در کنار اثر گلخانه‌ای (Green House Effect)‌ و بارش‌های اسیدی وارونگی دما از اثرات جوی آلودگی است.

مهم‌ترین و خطرناک‌ترین فاکتور جوی در آلودگی هوای یک ناحیه، پدیده وارونگی دماست. زیرا در حالت عادی که درجه حرارت جوی مجاور زمین برحسب ارتفاع کاهش می‌یابد، وجود حرارت بیشتر و هوای سبک‌تر در ارتفاع پایین و حرارت کمتر و هوای سنگین‌تر در طبقات بالا باعث می‌شود که هوای سبک از طبقات پایین به طرف بالا صعود کرده، عوامل آلوده‌کننده را با خود به طبقات فوقانی ببرد. به این طریق عوامل آلوده‌کننده در فضا پراکنده شده و یک تهویه طبیعی انجام می‌پذیرد. ولی وقوع پدیده وارونگی دما باعث پایداری هوا شده و موجب می‌شود توده هوا همراه با تمام ناخالصی‌‌ها و عوامل آلوده‌کننده آن در زیر سطح وارونگی دما محبوس شود. در چنین شرایطی میزان اکسیژن هوا به علت مصرف تدریجی آن کاهش و میزان آلوده‌کننده‌های هوا به علت تولید تدریجی آنها افزایش می‌یابد؛ به این ترتیب هوای منطقه بشدت آلوده می‌شود.این وضعیت تا زمانی که وارونگی دما محو نشود، ادامه می‌یابد و اگر مدت وقوع آن با ارتفاع کم، طولانی شد و با بالا رفتن میزان رطوبت نسبی هوا، به حد اشباع برسد، پدیده خطرناکی با نام «ابر مسموم» پدیدار خواهد شد.

براساس نظر سازمان محیط زیست در روزهای اخیر هوای تهران آلوده‌تر نشده، بلکه پدیده وارونگی اتفاق افتاده است. در نگاه اول این پدیده به خودی خود خطری را متوجه زمین و سلامت موجودات زنده نمی‌سازد، اما ترکیب آلاینده‌های موجود با یکدیگر و پیدایش آلاینده‌های ثانویه، شهر را آبستن بروز فاجعه‌های زیست‌محیطی می‌کند. با شروع روز و آغاز فعالیت‌های انسانی و مصرف سوخت، دمای هوای سطح زمین افزایش می‌یابد. این هوای گرم هنگام صعود و حرکت به سمت بالا یا هنگام جابجایی به وسیله باد، با لایه‌ای همدما از هوا که توسط تابش خورشید در طبقات فوقانی جو تشکیل شده برخورد کرده و این امر مانع صعود و تبادل هوا می‌شود که نتیجه آن تشکیل یک سطح پوششی بالای شهر است که با گذشت زمان و افزایش فعالیت‌های انسانی و به دلیل حبس هوا در زیر این لایه، مواد آلاینده تولید شده در سطح زمین باقی مانده و بالا نمی‌روند.

به طور کلی پدیده وارونگی دما موجب تراکم هوای آلوده در محدوده معینی می‌شود و هر قدر ارتفاع وارونگی دما کوتاه‌تر باشد و مدت آن بیشتر به طول بینجامد بدیهی است که میزان خطرات آن فزونی می‌یابد.براساس تحقیقات به عمل آمده، تهران بیش از دوسوم روزهای سال با پدیده وارونگی جوی مواجه است و این حالت بیشتر در پاییز و زمستان روی می‌دهد.

طبق آماری که در طول 5 سال از ایستگاه مهرآباد گرفته شده است، بیشترین میزان ارتفاع وارونگی دما در فصل پاییز 419 متر، در فصل زمستان 404 متر، در بهار 354 متر و در تابستان 384 متر بوده است. همچنین میانگین مدت زمان وارونگی دما 239 روز بوده است که در بهار 57 روز، در تابستان 61 روز، در پاییز 58 روز و در زمستان 61 روز بوده است.در حالت وارونگی دما، هوا، حالت سکون و آرام به خود گرفته و جریان هوا در آن به وقوع نمی‌پیوندد.

آلودگی هوا چهارمین عامل مرگ و میر در جهان است. طبق آمار، یک میلیارد و 400 میلیون نفر در جهان در معرض آلودگی هوا قرار دارند و سالانه 3 میلیون نفر در دنیا جان خود را به دلیل عوارض مستقیم یا غیرمستقیم آلودگی هوا از دست می‌دهند. وسایط نقلیه یکی از علل عمده آلودگی هوا هستند. ازن، دی‌اکسید کربن، اکسیدهای گوگرد و نیتروژن، سرب، ذرات معلق و ترکیبات سمی مانند بنزن و فرمالدئید ترکیباتی هستند که در اثر سوخت خودرو ایجاد شده و هوا را آلوده می‌کنند. تماس با سطوح بالای آلودگی هوا با بیماری‌های ریوی، ناراحتی‌‌های قلبی و عروقی، آسیب به سیستم عصبی، سرطان و مرگ زودرس ارتباط دارد.براساس گزارش بانک جهانی، میزان خسارت سالانه آلودگی هوا در کشور در سال 1385، 14 هزار و 420 میلیارد ریال است که این رقم معادل 1‌/‌6 درصد تولید ناخالص داخلی است. آمارهای دیگر این بانک نشان می‌دهد مرگ و میر ناشی از آلودگی هوای شهر در تهران، سالانه 100 میلیارد ریال یعنی 57 درصد از تولید ناخالص ملی به اقتصاد ایران خسارت وارد می‌کند.همچنین خسارت ناشی از ابتلای افراد به بیماری‌های مرتبط با آلودگی هوا، هر ساله معادل 2 هزار و 100 میلیارد ریال و خسارت مرگ و میر ناشی از آلودگی هوا هزار و 600 میلیارد ریال برآورد شده است.

آلودگی هوا، افزون بر بروز تبعات منفی در حوزه اقتصادی، ضریب سلامت و بهداشت شهروندان را شدیدا در معرض خطر جدی قرار می‌دهد. سالانه حدود 4 هزار شهروند تهرانی به دلیل آلودگی هوا که 4 برابر بیشتر از نرخ مرگ و میر ناشی از بیماری ایدز است، می‌میرند.همچنین این رقم 2‌/‌6 برابر نرخ ناشی از سرطان خون و 1‌/‌5 برابر تلفات ناشی از تصادفات رانندگی برآورد شده است. هر تهرانی روزانه به طور متوسط 600 گرم از انواع آلاینده را استنشاق می‌کند.

آلودگی هوا موجب شده تهران که در زمره یکی از 15 شهر بزرگ جهان قرار دارد از نظر استانداردهای شهرنشینی و کیفیت زندگی سالم برای ساکنان آن عملا در انتهای جداول جهانی قرار بگیرد.تهران بزرگ با مساحت 707 کیلومترمربع در موقعیت 51‌/‌10 درجه طول جغرافیایی و 38‌/‌41 درجه عرض جغرافیایی و در ارتفاع حدود یک هزار و 200 متر از سطح دریا قرار گرفته است. قله دماوند با ارتفاع پنج هزار و 628 متر از شمال و قله توچال با ارتفاع 3 هزار و 933 متر ارتفاع در شمال غربی آن قرار دارد. کوه‌های جنوب و جنوب شرقی آن در حدود 2 هزار متر ارتفاع دارند. ارتفاع مرکز تهران حدود یک هزار و 200 متر و ناحیه شمیرانات حدود یک هزار و 600 متر از سطح دریاست.

تحقیقات به عمل آمده گویای آن است که جنوب تهران نسبت به مرکز آن مرتفع‌تر است و این ارتفاع با دور شدن به سمت جنوب افزایش می‌یابد.

شرق و غرب تهران نیز نسبت به مرکز آن مرتفع‌تر است و با توجه به این موارد شهر تهران را می‌توان به صورت کاسه‌ای نامنظم مجسم کرد که از نظر جغرافیایی و اقلیمی مکان مناسبی برای یک شهر گسترده و بزرگ نبوده است.

علاوه بر این، عامل مهمی که در پراکندگی آلاینده‌های هوا بسیار موثر است مساله وارونگی دماست که براساس آمار تقریبا دوسوم از روزهای سال وارونگی دما اتفاق می‌افتد و ارتفاع آن در حدود 250 تا 400 متر از سطح زمین است. وارونگی دما موجب تجمع مواد آلاینده در نزدیکی سطح زمین و تشدید آلودگی هوای تهران می‌شود.

حرکت بادها و سرعت آنها متاثر از وجود اصطکاک در سطح زمین است. وجود پستی و بلندی‌ها و ارتفاع ساختمان‌ها همگی عواملی هستند که در جریان، سرعت باد و حرکت هوا تاثیر می‌گذارند. محاسبه پراکندگی و میزان غلظت مواد آلوده در اتمسفر نه‌تنها بستگی به سرعت باد دارد، بلکه بستگی به جهت آن نیز خواهد داشت. طبق اطلاعات جمع‌آوری شده سازمان هوا‌شناسی وضعیت بادهای تهران در یک دوره 10 ساله به شرح زیر است:

سرعت باد: بادهای ضعیف (بین یک تا 6 گره)‌ صبح‌ها، 83 درصد و بعدازظهرها 50 درصد و هنگام غروب 65 درصد بادها را تشکیل می‌دهند.

بادهای شدیدتر تا 10 گره، حدودا 93 درصد تمامی بادها را تشکیل می‌دهند. در داخل شهر بر اثر وجود ساختمان‌ها و دیگر موانع تغییراتی به وجود می‌آید. بادهای تهران غالبا ضعیف بوده و هوای این شهر در بیشتر روزهای سال، آرام است.

سمت باد: می‌توان گفت 70 درصد بادهای شهر تهران ضعیف هستند (بین یک تا 6 گره)‌ و جهت مشخصی ندارند. وزش باد در شهر تهران به طور عمده از سمت غرب است. با توجه به آن که اغلب بادهای تهران ضعیف بوده و جهت مشخصی ندارند تاثیر چندان زیادی در کاهش آلودگی هوا ندارند.

تا صحبت از آلودگی هوا می‌شود نگاه همه متوجه خودروسازی می‌شود که بدون درنظر گرفتن ظرفیت‌های موجود همچنان ادامه دارد. درست است براساس قوانین اقتصادی عرضه و تقاضا به دلیل وجود تقاضا باید تولید و عرضه ادامه داشته باشد؛ اما متولیان بهتر است برای متعادل کردن طرفین این قانون که عرضه‌کنندگان یا تولیدکنندگان و متقاضی یا مصرف‌کننده می‌باشد اقداماتی را انجام دهند یا به طور عام در بین این دو قشر فرهنگ‌سازی صورت گیرد.

ترویج و آگاهی‌رسانی به مردم در زمینه آثار و عواقب ناشی از آلودگی هوا و نشان دادن راه‌های جایگزین کردن استفاده از خودروی شخصی مانند استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی، دوچرخه و احتراز از سفرهای درون‌شهری غیرضروری و استفاده از امکانات الکترونیکی بانکی و حتی دیگر امور اداری و کنترل و معاینه فنی خودرو می‌تواند از این دست باشد که متقابلا سیاست‌گذاری‌های متولیان در زمینه گسترش حمل و نقل عمومی و دیگر امکانات را می‌طلبد.

از دیگر سوی محدودیت‌های استاندارد برای تولیدکنندگان خودرو برای بهبود محصولات خود از نظر تولید آلاینده‌ها نیز از سیاست‌های طرف دیگر این ترازوی عرضه و تقاضاست.

البته اقدامات قابل تقدیری در این زمینه مانند از رده خارج کردن مینی‌بوس‌ها، اتومبیل‌ها و موتورسیکلت‌های فرسوده و موتورسیکلت‌های 4 زمانه که چندین برابر یک خودروی فرسوده آلودگی تولید می‌کنند نیز انجام پذیرفته است.

اما همه مشکلات به آلاینده‌های متحرک یا خودروها محدود نمی‌شود. آلاینده‌های ثابت مثل صنایع بزرگ، کارخانه‌های پتروشیمی و پالایشگاه‌ها هم سهم بسزایی در به وجود آمدن این مشکل دارند. با پایش مداوم آلاینده‌ها که اخیرا نیز از شرایط لازم برای تاسیس هر واحد تولیدی صنعتی است می‌توان میزان تولید آلودگی در این سطح را کاهش داد.

از طرفی با ایجاد بوستان‌ها و فضای سبز بیشتر، توسعه فرهنگ ورزش در بین عموم و توسعه محیط زیست شهری از دیگر اموری است که جای اقدام بیشتری دارد.

اما مردم نیز که در خط مقدم این جبهه قرار دارند نقش بسزایی در زمینه کاهش اثرات آلودگی ایفا می‌کنند. اول از همه باید خاطرنشان ساخت این‌که ما محیط زیست را از گذشتگان به ارث نبرده‌ایم و امانتی است که از آیندگان در دست ماست؛ یک شعار نیست؛ واقعیتی است که چون تولد کودک ما حقیقت دارد اولین هدیه‌ای که به او می‌دهیم مکان زندگی و هوای سالمی است که در آن صورت او می‌تواند در مراحل مختلف زندگی بدون مشکلاتی که در این نوشتار آمد به فعالیت خود ادامه دهد. عدم استفاده از دخانیات باعث می‌شود اطرافیان و خانواده از مضرات دخانیات که متوجه آنهاست و از مضرات خود استعمال‌کننده بیشتر است در امان بمانند.

در آخر حفظ محیط زیست فعلی که نه هزینه‌ای برای ما دارد که توجه بیشتری را می‌طلبد وظیفه تک تک مردم است تا بتوانیم این امانت را بدرستی به فرزندان خود تحویل دهیم.

رامین امینی‌زارع