محصولاتی که هدر می‌روند

ضایعات محصولات کشاورزی به دلیل عدم یکپارچه بودن اراضی، پایین بودن ضریب مکانیزاسیون، کافی نبودن تجهیزات و ماشین‌آلات مورد نیاز برای برداشت انواع محصولات زراعی و باغی و نبود صنایع بسته‌بندی، تبدیلی و تکمیلی در جوار مراکز تولید موجب شده است که بخش قابل توجهی از محصولات تولیدی هدر رفته و حتی گاهی بازار داخلی با وجود نیاز به آن محصول دچار نابسامانی شود.روند افزایشی ضایعات مواد غذایی، یکی از چالش‌های جدی اکثر کشورها بویژه کشورهای در حال توسعه است و به همین سبب سیاستمداران و برنامه‌ریزان در جهان سوم درصدد هستند تا برای کاهش ضایعات محصولات کشاورزی در مراحل کاشت، داشت و برداشت و بخش مصرف راهکار‌هایی ارائه دهند.

ضایعات باعث کاهش میزان تولید، افزایش نیاز به واردات و هدردهی نهاده‌های لازم برای تولید می‌شود که در نهایت به اقتصاد ضربه می‌زند لذا اتخاذ سیاست‌هایی که بتواند به کاهش این هزینه بینجامد ضروری است.

یکی از مسائلی که باعث افزایش ضایعات می‌شود طولانی بودن پروسه از زمانی که محصول برداشت می‌شود تا زمانی که به دست مصرف‌کننده نهایی می‌رسد، است. وجود واسطه‌های گوناگون، حمل و نقل نامناسب، انبارداری غیراصولی، فقدان سردخانه و غیره موجب می‌شود که مقداری از محصول در این مسیر از بین برود. همچنین مراحل گوناگون ارسال محصول از مرحله برداشت تا مصرف موجب می‌شود هزینه مبادله بسیار بالا رفته و هزینه مبادله بالا برای کشاورز به یک معضل اساسی تبدیل شود چراکه کشاورز برای رهایی از این هزینه مدتی محصول خود را در انبار نگه می‌دارد و به دلیل شیوه نگهداری نامناسب و وجود آفات مختلف، محصول بتدریج فاسد می‌شود در نتیجه کشاورز برای جلوگیری از فساد بیشتر محصول، محصول خود را روانه بازار می‌کند که متاسفانه با عدم رغبت واسطه‌گران مواجه می‌شود.نبود صنایع تبدیلی و بسته‌بندی مناسب ازجمله مسائلی است که باعث افزایش میزان ضایعات می‌شود. زیرا استفاده از این شیوه‌ها باعث کاهش ضایعات و افزایش زمان ماندگاری محصول می‌شود.

نبود بسته‌بندی مناسب و امکان فرآوری محصولات کشاورزی بویژه در محصولات باغی که از فسادپذیری بیشتری نسبت به محصولات زراعی برخوردارند موجب شده تا با وجود بازارهای مناسب مصرف داخلی و امکان صادرات این کالاها به کشورهای همجوار بویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس که محصولات کشاورزی کشورمان با رغبت بیشتری از سوی مصرف‌کنندگان همراه است، هنوز نتوانیم نقش اساسی را در تامین نیاز این بازارها ایفا کنیم.

در حال حاضر در سطح دنیا یکی از روش‌هایی که برای جلوگیری از ضایعات و جلب رضایت مشتری در حال تحول است بسته‌بندی محصولات غذایی است. در حقیقت بسته‌بندی نقش اصلی را در ایجاد ارزش افزوده ایفا می‌کند علاوه برآن در بسته‌بندی محصولات غذایی اگر به مسائلی از قبیل حرارت، نور، مواد افزودنی ضدفسادپذیری و آفات و باکتری‌ها و کیفیت بسته‌بندی به اندازه کافی توجه شود به امر بازاریابی آن کمک می‌شود و بازاریاب می‌تواند محصول را با قیمت مناسب به فروش برساند.

کارشناسان بر این باورند اکثر معیارهایی که روی حمل و نقل مطمئن، شرایط بهتر وانتقال سریع‌تر و انبارداری مناسب‌ متمرکز شده‌اند، تنها هنگامی کاربرد موثر دارند که ساختار سیستم بازاریابی بهبود یافته باشد و استقرار یک سیستم یا زیرسیستم بازاریابی برای معرفی و کاربرد معیارهایی که کاهش‌دهنده ضایعات تا یک حد مطلوب هستند بسیار مفید است.

آنچه مسلم است برای کاهش ضایعات بعد از تعیین خط‌مشی و سیاست‌های کلان باید مسوولیت‌های بخش خصوصی و دولتی نیز مشخص و تعیین شود. در این راستا باید علاوه بر بالا بردن سطح آگاهی عمومی در کاهش ضایعات با اعمال روش‌های جلوگیری از ضایعات در قالب سیاست‌های تدوین شده در این راه قدم برداشت.

از دیگر مشکلاتی که همواره در رابطه با توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی مطرح می‌شود متناسب نبودن صدور مجوز و موافقت اصولی برای این صنایع با ظرفیت‌های مواد خام موجود با امکان صادرات است به طوری که برای تولیدات احتمالی این صنایع به گشودن بازار‌های بین‌المللی و تسهیل صادرات اقدام لازم به عمل نیامده است.

وجود یارانه برای مصرف‌کنندگان محصولات کشاورزی ازجمله آرد و نان نیز از دیگر عواملی است که باعث اسراف و افرایش ضایعات در سال‌های گذشته شده است و پیش‌بینی می‌شود با هدفمند شدن یارانه‌ها و حذف تدریجی یارانه‌ها به بهبود وضعیت تولید و مصرف بینجامد. مجلس شورای اسلامی در حال حاضر برنامه پنجم توسعه را در دست بررسی دارد و قرار است کشورمان براساس سند چشم‌انداز 20 ساله در منطقه اول باشد و طبیعی است که با توجه به آب و هوا و اقلیم مناسب، کشورمان در تولید برخی محصولات کشاورزی دارای مزیت است و تلاش برای کاهش ضایعات و استفاده از صنایع تبدیلی و تکمیلی برای ایجاد ارزش افزوده و رشد صادرات محصولات کشاورزی با استفاده بهینه از تولیدات با کاهش ضایعات می‌تواند درآمد کشور را افزایش دهد.