نسل جدید ‌کتابخوان‌ها

بعضی‌ها در تاکسی و اتوبوس و قطار هم کتاب می‌خوانند و بعضی‌ها تنها در اتاق‌های خلوت و ساکت می‌توانند چیزی بخوانند. عادت‌های کتاب‌خواندن جورواجور است و آدم‌های کتابخوان هم فراوان (البته در حد همان آمارهای خودمان!) اما این روزها عادت‌های کتابخوانی با گذشته فرق‌هایی کرده که پذیرفتنش برای خیلی از کتابخوان‌های قدیمی ‌آسان نیست و با این فضا احساس غریبگی می‌کنند. منظورمان همین کتاب خواندن الکترونیکی است، همین ایبوک‌ها یا کتاب‌های جدید که دیگر از جنس کاغذ نیستند و از عناصر دیجیتالی تشکیل شده‌اند.

بین نسل سومی‌ها این کتاب‌ها جایگاه متفاوتی دارند. خیلی از جوان‌ها حالا دیگر این کتاب‌ها را بخشی عادی از زندگی‌شان می‌دانند در حالی که برای بعضی‌ها هنوز کتاب الکترونیکی یک موضوع مجازی است نه واقعی و تا وقتی کتاب در کتابخانه‌شان نباشد، آن را به رسمیت نمی‌شناسند.

کتاب الکترونیکی را خیلی ساده می‌شود این طور تعریف کرد: «ذخیره اطلاعات یک کتاب در قالب دیجیتال به صورتی که بشود آن را روی صفحه کامپیوتر دید.» کتاب‌های الکترونیکی را می‌توان روی محمل‌های دیجیتالی مثل دیسک فشرده دیجیتالی، شبکه جهانی وب‌ و... منتشر کرد، مثلا بسیاری از منابع مرجع نظیر دایره‌المعارف بریتانیکا، دایره‌المعارف آمریکانا، فرهنگ وبستر، فرهنگ آکسفورد و...، علاوه بر قالب چاپی، روی دیسک فشرده و شبکه جهانی وب در دسترس هستند.

در سال‌های اخیر، ناشران منابع مرجع سعی کرده‌اند تا علاوه بر لوح فشرده، انتشارات خود را از طریق شبکه جهانی وب در محیطی فراگیرتر، ارزان‌تر و با قابلیت‌های چند رسانه‌ای و فرامتنی در دسترس طیف وسیعی از خوانندگان قرار دهند. حالا، کتاب‌های الکترونیکی به دو صورت در محیط وب موجودند؛ بعضی شکل چاپی ندارند و فقط در قالب دیجیتالی منتشر می‌شوند و همه فرآیند نشر کتاب، از زمان نوشته شدن تا قرار گرفتن در محیط وب، الکترونیکی انجام می‌شود. بنابراین چنین کتاب‌هایی را نمی‌توان در جهان چاپی و کتابخانه‌های سنتی یافت و از این لحاظ اثری منحصر به فرد هستند.

کتاب‌های الکترونیکی، ویژگی‌ها، امکانات و کاربردهایی دارند که به هیچ وجه با کتاب‌های چاپی قابل مقایسه نیست. بعضی از کتاب‌های الکترونیکی فقط شامل اطلاعات متنی هستند و تصویر، نمودار و... ندارند. بعضی دیگر تصاویر اسکن شده هم دارند. قضیه وقتی جالب می‌شود که با کتاب‌های دارای تصاویر متحرک یا قطعاتی از فیلم مواجه شویم. آن وقت است که کتاب‌های الکترونیکی سخنگو که با استفاده از امکانات صوتی و الکترونیکی تا حدی با کاربر رابطه برقرار می‌کنند هم سرو کله‌شان پیدا شود و سرانجام کتاب‌های الکترونیکی چند رسانه‌ای، یک رابطه چند رسانه‌ای و دو سویه میان کتاب و خواننده برقرار کنند. این دسته کاملا با کتاب‌های سنتی و چاپی متفاوتند و امکانات کمکی برای جستجو و تحقیق در آنها در نظر گرفته شده است و این یعنی چیزی که جوان‌ها و دانشجویان حسابی خواهان آن هستند.

کتاب‌های الکترونیکی در محیط وب بیشتر در قالب PDF، HTMLیا متن ساده در دسترس قرار می‌گیرند. برای مطالعه برخی کتاب‌های الکترونیکی باید همه متن را به کامپیوتر شخصی انتقال داد یا صفحه یا فصل آنها را مطالعه کرد. ابزارهای مطالعه کتاب‌های الکترونیکی هم متنوع است؛ تبلت‌ها، آی پد و انواع کتابخوان‌ها با کیفیت متفاوت و تحسین برانگیز موجود است و هر جوانی که یکی از آنها را داشته باشد، سهمی ‌هم از کلاس ماجرا می‌برد!

محیط وب به ناشران و نویسندگان امکان می‌دهد تا بتوانند نسخه‌ای واحد از کتاب‌های خود را همزمان در دسترس تعداد بی‌شماری از خوانندگان قرار دهند و در هزینه‌های گزاف چاپ، صحافی و توزیع کتاب با شمارگان بالا صرفه‌جویی کنند. فقط کافی است یک نسخه از کتاب تولید شود و در محیط وب در دسترس قرار گیرد تا همه خوانندگان بتوانند همزمان آن کتاب را مطالعه کنند.

همان طورکه گفتیم علاوه بر متن، صوت، تصویر و ویدئو هم در کتاب‌های الکترونیکی گنجانده می‌شود. در دنیای چاپی فقط می‌توان عکس‌های رنگی یا سیاه و سفید را به کتاب اضافه کرد و امکان استفاده از صوت، انیمیشن و ویدئو به عنوان بخشی از کتاب یا اطلاعات تکمیلی به‌منظور تفهیم هر چه بهتر مفاهیم وجود ندارد. تلفظ صحیح کلمات، استفاده از موسیقی، کلام، انیمیشن و ویدئو برای تشریح مفاهیم نوشتاری در کتاب‌های الکترونیکی بویژه کتاب‌های کودکان مهم است. محیط وب محدودیت اشغال فضای زیاد از حافظه را در دیسک‌های فشرده ندارد.

از طریق دیجیتالی کردن متن یک کتاب، می‌توان امکانات جستجوی مختلفی را برای کاوش یک یا چند کلیدواژه در متن کامل کتاب یا در فصل و صفحه‌ای مشخص پیش‌بینی کرد. ناشران می‌توانند از یک برنامه جستجو که از خصوصیات و امکانات کاوش مناسب برخوردار باشد، به عنوان ابزار جایگزین نمایه کتاب برای جستجوی اطلاعات در کتاب‌های الکترونیکی استفاده کنند.

محیط وب به شما امکان می‌دهد تا بسرعت، حتی چند هفته پس از انتشار یک کتاب، اصلاح یا انتشار ویرایش‌های جدید اثر انجام شود. انجام چنین فرآیندی بسیار سریع و کم هزینه است، چون بیشتر مواقع، بخش کمی ‌از کتاب بازنگری می‌شود. در حالی که در کتاب‌های چاپی باید حتی برای اصلاح یک صفحه، همه کتاب را دوباره چاپ کرد که هزینه زیادی برای ناشر ‌دارد. یکی دیگر از ارزش‌های افزوده محیط وب، ارائه ویرایش جدیدی از یک کتاب قبل از انتشار نسخه چاپی و توزیع آن در بازار نشر است.

با وجود همه این مزیت‌ها، هنوز هستند کسانی که با سرسختی تنها کتاب‌های چاپی را به رسمیت می‌شناسند و تمام مفهوم کتاب برایشان در بوی چسب و کاغذ خلاصه می‌شود. حالا باید دید با وجود این همه تحول در زمینه ابزارهای کتابخوان که می‌کوشند تا جای ممکن ابزارشان را به کتاب واقعی شبیه و امکانات ویژه‌ای برای آن فراهم کنند، کدام پیروز می‌شوند؛ کتابخوان‌های کاغذی یا نسل سوم کتابخوان‌ها؟