قاهان، دره ستاره‌ها

دره قاهان در 35 کیلومتری جاده ساوه ـ سلفچگان واقع شده است. تنها مسیر دسترسی نیز جاده ساوه ـ سلفچگان است و البته علاوه بر ورودی ساوه، جاده قم ـ ساوه نیز مسیر مناسبی است که در سه‌راهی آوه با جاده سلفچگان تقاطع دارد.

به لحاظ تقسیمات کشوری، دره قاهان در حوزه استان قم قرار دارد و البته به عنوان منطقه ویژه گردشگری این استان ثبت شده است؛ اما به جهت جغرافیایی درست در مرز استان قم و استان مرکزی واقع شده است و زادبوم روستاهای این منطقه به ویژه روستاهای بالادستی به فرهنگ شهر تفرش بسیار نزدیک است و حتی طبیعت و محصولاتشان نیز به این شهر تشابه بیشتری دارد.

وقتی که کویر را پشت سر می‌گذاری، شاید به نظر خیلی دور از ذهن برسد که همین نزدیکی‌ها آبی روان است و جویی که می‌رود پای چناری، سروی یا تبریزی که سنش به چند صد سال یا بیشتر می‌رسد؛ اما خوب است که علاقه‌مندان به درختان کهنسال ایرانی به خاطر بسپارند که دره قاهان نیز یکی از زیستگاه‌های اصلی درختان کهنسال ایرانی به ویژه چنار است.

دره قاهان، یکی از بخش‌های خلجستان است. طول این دره حدود 30 کیلومتر است که یک مجموعه روستا را دربر می‌گیرد؛ اما روستاهایی که به شکل خطی ممتد و به موازات جاده تفرش کشیده شده‌اند، به ترتیب عبارتند از: ‌آغلک، بنابر، جمزقان، قاهان، نویس، کاسوا و انجیله.

مسیر اصلی دسترسی به تمام این روستاها از طریق جاده‌ای فرعی و البته آسفالته است که از جاده سلفچگان جدا می‌شود و هر قدر که از جاده اصلی دور می‌شوی و به سمت پایانی دره حرکت می‌کنی، فضای روستا کوهستانی‌تر می‌شود؛ تا جایی که 3 روستای پایانی نویس، کاسوا و انجیله به شکل پلکانی در دل کوهستان قرار دارند و به رغم فاصله به نسبت کم با جاده اصلی بیشتر از آب و هوای ییلاقی و کوهستانی بهره‌مندند و همین امر مهم‌ترین عامل جذابیت گردشگران متعدد از اقصی نقاط کشور به این دره بوده است؛ به سبب این‌که با فاصله زمانی کمتر از نیم ساعت گردشگران با طبیعت و آب و هوایی کاملا متفاوت و با تفاوت دمایی قابل توجه روبه‌رو می‌شوند که گاهی اوقات این اختلاف دما به بیش از 10 درجه سانتیگراد می‌رسد.

دره قاهان، سرزمین چهارفصلی است که در هر زمان زیبایی‌های خاص خود را دارد؛ بهاری پرشکوفه، تابستانی ییلاقی، پاییزی رنگارنگ و اگر سالی پربرکت باشد زمستان‌هایی سرد و سپید که قدرت برف می‌تواند مسیرهای ارتباطی روستاها را قطع کند.

وجود رودخانه‌های فصلی و حاصل دست قنات‌کاران ایرانی نیز این منظومه زیبا را به مکانی منحصر به فرد تبدیل کرده است تا دره‌ای سرسبز و پرمحصول شکل بگیرد. از تعداد دقیق قنات‌های دره قاهان اطلاع دقیقی در دست نیست، اما حدود 20 قنات در خود دهستان قاهان و 15 قنات در روستای نویس و بیش از 10 قنات در روستای انجیله شناسایی شده‌‌اند که هم‌اکنون مهم‌ترین منبع تامین آب منطقه محسوب می‌شوند.

علاوه بر شب‌های منحصر به فرد دره قاهان که میراث شب‌های کویری پایین‌دست است، جذابیت‌های طبیعی دره قاهان در فصل‌های مختلف، مهم‌ترین جاذبه گردشگری این منطقه محسوب می‌شود؛ به ویژه این‌که در فصل بهار دره سبز پر می‌شود از شکوفه‌های رنگارنگ و کوهستان این منطقه نیز که به نسبت در این سال‌ها دست نخورده و بکر باقی مانده است، سرشار از سبزی‌ها و گیاهان معطر کوهی می‌شود و همین امر جاذبه‌ای برای طبیعت‌گران است.

دشت موسیر در ییلاقات بالادستی روستای انجیله، انواع گونه‌های گون، خارخاسک، سیرک، گزره، قازیاقی و انواع سبزی‌های معطر مانند پونه یادگاری است که طبیعت غنی دره قاهان در بهار پیشکش مهمانان خود می‌کند.

به لحاظ امکانات رفاهی در این سال‌ها منطقه رشد خوبی داشته است، از جمله این‌که هم‌اکنون چند رستوران محلی در فواصل مختلف دره قاهان به مسافران خدمات ارائه می‌دهند، اما متاسفانه فقدان امکانات رفاهی همچنان مانع گسترش گردشگری منطقه شده است و مانند بسیاری نقاط دیگر خانه‌های روستایی تلاش می‌کنند این نقطه ضعف را بپوشانند.

دره قاهان، هر فصلش زیبایی‌های خاص خود را دارد و بهار قاهان، بهار بیدمشک است. بیدمشک در در دهستان قاهان هم نماد آغاز بهار است و هم بهانه‌ای برای نشاط و آغاز دوره کشت و کار و زراعت که البته به دلیل نبود کارگاه‌های گلابگیری، این بیدمشک‌ها به کارگاه‌های گلابگیری کاشان منتقل می‌شوند، تا باشد که این چنین عطرشان فضای خانه‌ای را معطر کند و قلبی را آرام ببخشد.

گفتنی است دهستان قاهان به عنوان دهستان اصلی این بخش، در فاصله 14کیلومتری از جاده اصلی قرار دارد.

دره قاهان و به ویژه روستای نویس که درست روستای بعد از دهستان قاهان است، یکی از مناطق جالب توجه برای گردشگران علاقه‌مند به نجوم است؛ به همین سبب این روستا در فصول مختلف سال و به ویژه در زمان رخدادهای نجوم همواره پذیرای گروه‌های منجم بوده است که آسمان شب را در این روستای بکر، زیبا و کوهستانی رصد کنند.

تک تک روستاهای دره قاهان به جهت تاریخی دارای پیشینه و سابقه طولانی هستند، وجود درخت‌های کهن به ویژه چنارها نیز موید همین مطلب است؛ اما یکی از مهم‌ترین مستندات تاریخی که در این منطقه به یادگار باقی مانده است، بنای چارتاقی نویس است.

چارتاقی نویس در دامنه ارتفاعات غربی روستای نویس بر فراز دشتی به نام دشت برزو واقع شده است. این بنا که عموم مردم محلی آن را به طور سنتی با نام «چارتاق/ چارتاقی» می‌شناسند، با همین نام و با شماره 344 در فهرست آثار ملی ثبت شده است. مسیر دسترسی به این چارتاقی حدود یک کیلومتر بعد از روستای نویس است و هنوز به رغم توسعه جاده‌ها در این منطقه، مسیر نهایی دسترسی به این چارتاقی مسیری مالروست که البته همین عدم دسترسی و ناآشنا بودن این بنا برای عموم مردم، خود دلیلی شده است تا این بنای ارزشمند بتواند در مسیر طولانی زمان از گزند آسیب‌های انسانی مصون بماند.

انجیله، روستای پایانی است و پس از آن کوه است و کوه؛ هر چند در این سال‌ها از طریق جاده‌ای غیرآسفالته این روستا با سایر روستاهای منطقه مانند مهرزمین مرتبط شده است. انجیله روستایی پلکانی است و فرهنگ و طبیعتش بیش از سایر روستاهای منطقه به تفرش نزدیک است. بین این روستا و تفرش هر چند جاده آسفالته‌ای وجود ندارد، اما تنها یک گردنه بین این شهر و روستا فاصله انداخته است که بومی‌ها آن را گردنه «خرسه‌در» می‌نامند که طبیعت‌گران و افراد بومی با استفاده از یک جاده مالرو، این گردنه را پشت سر می‌گذارند.

بین تفرش و انجیله ییلاق‌های سرسبز و گسترده این روستا قرار دارد؛ ییلاق گیو، مشدعلی و سایر ییلاقاتی که هر یک جویباری روان در آنها جاری است و درختان آن ریشه در جویبار دارند و سر بر آسمان. هنگامی که از انجیله به سمت ییلاقات حرکت می‌کنید، طبیعت دیگر کاملا کوهستانی است و دیگر از طبیعت دشت و هموار و کویری خبری نیست. ییلاقات این روستا تاکنون کمتر شناخته شده است که البته یکی از مهم‌ترین دلایل این امر نبود جاده‌های ارتباطی است و مردم بومی منطقه نیز بیشتر از جاده مالرو برای تردد به ییلاقات استفاده می‌کنند؛ اما این تجربه می‌تواند برایتان جالب باشد که در ییلاقات این منطقه حتی در تیرماه شاید مجبور شوید که شب را زیر یک کرسی داغ بگذرانید!

روستای سرآبادان، هر چند در تقسیمات کشوری جزو روستاهای تفرش و استان مرکزی محسوب می‌شود؛ اما در همسایگی روستای انجیله قرار دارد و به روستای شکوفه‌های گیلاس مشهور است. تعداد سکنه این روستای کوهستانی در این سال‌ها به شدت کاهش پیدا کرده است، اما کوچه‌باغ‌های گیلاس آن در اردیبهشت‌ماه زبانزد خاص و عام است و مسیری برای گردشگری و ساعتی را در دامان طبیعت پناه بردن.

مجموعه روستاهای دره قاهان، به جهت فرهنگ و مذهب بسیار به هم شبیه‌اند و وجود امامزاده‌های معتبر بسیار نیز بیانگر ریشه‌های محکم مذهبی در این منطقه است که البته مجاورت به شهر مذهبی قم نیز موید همین امر است.

در کنار جاده جمیزقان ـ قاهان در دامنه کوه، بقعه‌ای به نام امامزاده هادی (ع) مشهور به شاهزاده هادی (ع) قرار دارد. وی یکی از فرزندان امام موسی کاظم (ع) و برادر امام رضا (ع) و حضرت معصومه (س) است. بنای این زیارتگاه از 800 سال پیش به جای مانده است. این امامزاده از جمله امامزاده‌هایی است که دارای سند روایی بسیار دقیق می‌باشد و مردم منطقه نیز ارادت خاصی به آن دارند.

یکی دیگر از جذابیت‌های این امامزاده وجود چناری دوقلو و منحصر به فرد در حیاط آن است که بنا به اعلام اهالی بومی قدمت آن به بیش از 200 سال می‌رسد و تنه تنومند به هم چسبیده دو چنار توجه همه مسافران را به خود جلب می‌کند و البته تابستان‌ها نیز پناهی است برای آسودن و پناه گرفتن و دور از نیزه آفتاب، دمی آرامش یافتن.

شریفه خاتون، خواهر امام رضا(ع) از دیگر بقاع متبرکه دره قاهان است که در روستای نویس واقع شده است و البته در روستای کاسوا نیز 3 امامزاده به نام‌های ابوطالب، مهدی و احمد از فرزندان امام موسی‌ ابن جعفر وجود دارد که همه این موارد بیانگر آن است که به لحاظ تاریخی این منطقه مانند قم، مرکز تردد شیعیان و فرزندان امام موسی ابن جعفر بوده است. علاوه بر این امامزاده‌ها، هر یک از روستاهای این منطقه حسینیه‌های خاص خود را دارند که به ویژه در ایام ماه محرم و عزاداری سالار شهیدان مورد استفاده قرار می‌گیرند. مراسم تعزیه‌خوانی یکی از مهم‌ترین مراسم آئینی است که در این ماه در حسینیه‌ها اجرا می‌شود و همه ساله‌ تعداد زیادی مسافر از نقاط مختلف کشور برای مشاهده این تعزیه‌ها به روستاهای این منطقه سفر می‌کنند. مراسم علم‌گردانی نیز از دیگر مراسم آئینی است که در روستاهای این منطقه برگزار می‌شود. به عنوان نمونه مراسم علم‌گردانی روز تاسوعا در روستای انجیله دارای قدمت طولانی است.

سرزمین چهارفصل من ایران، همه سرایش زیبایی است و دیدنی از جنگل‌های شمال گرفته تا بیابان‌های مرکز تا گرم‌ترین نقطه جهان در شهداد کویر، تا نیم‌چاه‌های سیستان و شط‌های جنوب و ساحل خلیج‌فارس؛ و دره قاهان، عروس کویر در دل کوهستان نیز از دیگر دیدنی‌هاست که می‌تواند نگاه مسافران را به خود جلب کند و این گزارش تنها تلنگری بود از تمام زیبایی‌های نهفته در این دره بکر.