سینمای تونس؛ هالیوود مدیترانه

در بیست و سومین دوره جشنواره فیلم قرطاج 253 فیلم بلند، کوتاه و مستند در 17 سینما به نمایش درآمدند که از میان آنها 49 فیلم بلند و کوتاه از 17 کشور جهان در بخش مسابقه این جشنواره به رقابت ‌پرداختند. در پایان، هیات داوران، فیلم «میکروفن» ساخته احمد عبدالله، کارگردان مصری را برنده جایزه طلایی این دوره معرفی و جایزه دوم و سوم این جشنواره را به ترتیب به فیلم‌های سفر به الجزایر ساخته عبدالکریم بهلول، کارگردان الجزایری و مسجد ساخته داوود اولادسعید، کارگردان مراکشی اهدا کرد. به همین بهانه به سراغ تاریخچه سینمای این کشور شمال آفریقا رفتیم که به دلیل همجواری با دریای مدیترانه و مراودات هنری با کشورهایی چون اسپانیا، فرانسه و ایتالیا خیلی زود با هنر سینما آشنا شد.

برای روایت تاریخ سینما در تونس باید به آغاز تاریخ سینمای جهان اشاره کنیم؛ یعنی از همان سال 1896 که برادران لومیر دوربین دستشان گرفتند و قدم به خیابان‌های تونس گذاشتند.

سینمای تونس از ابتدای پیدایش آن تا امروز حدود 600 فیلم تولید کرده که بیشتر مضامین آنها درباره جامعه و مردم این کشور بوده است. بعضی از این فیلم‌ها به اقبال جهانی دست یافته‌اند و مخاطبان بسیاری بیرون از مرزهای جهان عرب پیدا کردند که از آن میان می‌توان به فیلم «علامت مالکیت» ساخته کمال شریف اشاره کرد. این فیلم برنده جایزه جشنواره ونیز شد و همچنین فیلم‌هایی از فرید بوقدیر و رجا عمری نیز افتخاراتی را برای سینمای تونس کسب کرده‌اند.

در سال 1919 اولین فیلم بلندی که در قاره آفریقا ساخته شد با نام «پنج جنتلمن نفرین‌شده» توسط یک کارگردان خارجی در تونس فیلمبرداری شد. دیوانه قیروان، اولین فیلم تونسی به زبان عربی است که در سال 1939 ساخته شد. ماجرای این فیلم در شهر قیروان می‌گذرد. در سال 1966، اولین فیلم بلند تونسی (95 دقیقه سیاه و سفید 35 میلی‌متری) به کارگردانی عمر خلیفه با نام سپیده‌دم ساخته شد. در سال 1967، اولین فیلم رنگی تونس به کارگردانی حبیب مسروخی تولید شد. اولین شرکت پخش فیلم در تونس نیز سال 1927 با نام «تونس ـ فیلم» فعالیتش را آغاز کرد.

از دیگر فیلم‌های شاخص تونس، فیلم سفیران (1975) ساخته ناصر قطاری است که درباره مهاجرانی است که از شمال آفریقا به فرانسه می‌روند. این فیلم که علیه نژادپرستی است، برنده جایزه اول جشنواره فیلم قرطاج در سال 1976 شد و جایزه ویژه داوران جشنواره لوکارنو را از آن خود کرد و همان سال در بخش نوعی نگاه جشنواره فیلم کن نیز انتخاب شد.

فیلم یک تابستان در گولت ساخته فرید بوغدیر نیز از دیگر فیلم‌های مطرح تونسی است. این فیلم به همزیستی مسالمت‌آمیز مردم با ادیان گوناگون در محله گولت در حومه تونس می‌پردازد.

مفیده التلاتلی، کارگردان زن تونسی نیز سال 1994 فیلمی با نام سکوت قصر ساخت که در جشنواره‌های گوناگونی در سراسر جهان به موفقیت دست یافت. این فیلم در واقع اولین فیلمی است که در جهان عرب توسط یک زن کارگردانی شد و داستان آن درباره زندگی یک دختر جوان است که در یکی از خانه‌های زیبای تونس زندگی می‌کند.

با این‌که تولید فیلم در تونس نسبت به دیگر کشورها زیاد نیست و سالانه حدود چهار پنج فیلم بلند داستانی ساخته می‌شود، اما مستندسازی در تونس شانس بیشتری دارد. تقریبا سالانه 2 برابر فیلم‌های داستانی، فیلم مستند ساخته می‌شود و کارگردان‌های بسیاری در این زمینه مشغول فعالیت هستند.

سینماگران و مسوولان فرهنگی تونس تمایل زیادی دارند که سینمای تونس را به «هالیوود مدیترانه» تبدیل کنند. هر سال به طور متوسط 10 فیلم خارجی در تونس فیلمبرداری می‌شود. این امر سودآوری زیادی برای صنعت سینما در تونس دارد. رومن پولانسکی فیلم دزدان دریایی را در تونس ساخت.

جورج لوکاس نیز فیلم جنگ ستارگان را در دکورهای طبیعی جنوب تونس ساخت، یعنی در خانه بربرها، اولین قومی که در تونس ساکن شدند و اکنون نیز به سبک اولیه خود زندگی می‌کنند. فیلم باریا ساخته جوزپه تورناتوره که در بخش مسابقه شصت و ششمین دوره جشنواره فیلم ونیز هم حضور داشت، در منطقه صنعتی «بن عروس» در حاشیه شهر تونس فیلمبرداری شده است.

تونس بابت طبیعت زیبا و مناظر منحصر به فردی که دارد، توجه اغلب سینماگران را به خود جلب کرده است و معماری خاص، گوناگونی جغرافیایی و وجود امکانات سینمایی، هر کارگردانی را برای ساخت فیلم در این کشور تشویق می‌کند. سالانه چندین فیلم در نخلستان‌های جنوب تونس ساخته می‌شود.

از نظر منتقدان سینمایی، فیلم‌های تونسی به 3 دسته تقسیم می‌شوند: سینمای روشنفکرانه که بیشتر در پی طرح موضوع آزادی هستند مثل فیلم «طی الارض» ساخته عمر خلیفه، فیلم‌هایی که درباره مشکلات تونس پس از استقلال ساخته می‌شود مثل «سفیران» ساخته ناصر قطاری و فیلم‌های نوستالژیکی که سعی دارند شکوه و عظمت از دست‌رفته تونس را بازیابند مثل «سکوت قصر» ساخته مفیده التلاتلی. این فیلم، فضای بورژوازی را که در دهه 50 میلادی در تونس وجود داشت به تصویر می‌کشد.

اولین سالن سینما در تونس سال 1908 ساخته شده است، اما طی سال‌های اخیر، تعداد سالن‌ها در پایتخت تونس رو به کاهش است. اکنون در شهر تونس 17 سالن سینما وجود دارد، در صورتی که در دهه 80 میلادی این تعداد بیشتر از 80 سالن بود. به نظر می‌رسد جوانان تونسی اکنون علاقه زیادی به سینما رفتن در تونس ندارند، زیرا بیشتر فیلم‌هایی که در سینماهای تونس به نمایش درمی‌آید فیلم‌های عامه‌پسند و تجاری است که اغلب تولید دیگر کشورها به ویژه مصر است. موزه سینما در تونس سال 1998 تاسیس شد. در این موزه تمامی لوازم و تجهیزات صنعت سینمای تونس از آغاز تا به امروز به نمایش گذاشته شده است. قدیمی‌ترین اثر در این موزه به سال 1904 بازمی‌گردد.

از مهم‌ترین جشنواره‌های سینمایی در تونس نیز می‌توان به جشنواره فیلم قرطاج اشاره کرد که هر دو سال یکبار برگزار می‌شود. این جشنواره در نوع خود قدیمی‌ترین جشنواره سینمایی در جهان عرب و آفریقا است. همچنین جشنواره سینماگران جوان و جشنواره فیلم کوتاه از دیگر جشنواره‌های سینمایی تونس است.

شهرک سینمایی «اروس» هم از فعال‌ترین لوکیشن‌های سینمایی کشور تونس محسوب می‌شود که دکور شهرهای قدیم ایتالیا و فرانسه در آن وجود دارد. این شهرک سینمایی یکی از مکان‌هایی است که فیلمسازان اروپایی فیلم‌های خود را در آن می‌سازند.استودیو «کارتاژفیلم» نیز از معروف‌ترین استودیوهای فیلمسازی در تونس است.