فردای ببرها روشن نیست

براساس گزارش برنامه محیط‌‌زیست سازمان ملل، گونه‌های بومی در مناطق جغرافیایی نسبتا جدا افتاده در جزایر و قلل کوه‌ها یا رشد یافته در یک موقعیت محدود وجود دارند. این خصوصیات گونه‌های بومی را نسبت به تغییرات محیط‌زیست حساس کرده که دخالت‌های انسانی بر آسیب‌پذیری آنها افزوده است.

به این ترتیب، حتی اگر تمامی متغیرهایی که باعث کاهش تنوع زیستی شده‌اند، متوقف شوند؛ سرعت انقراض برای حداقل یک قرن آینده با شتاب بالایی ادامه خواهد داشت. در این میان، ببر به عنوان نیرومندترین و درنده‌ترین پستاندار گوشتخوار جهان و از تیره گربه‌سانان مطرح است که تنها در قاره آسیا یافت می‌شود. ببر تا حدود 200 سال پیش در بیشتر مناطق آسیا وجود داشت؛ اما شکار بی‌رویه و از بین رفتن زیستگاه‌های طبیعی آن به دست انسان، نسل این جانور را در بسیاری از مناطق با تهدید مواجه کرد. امروزه ببر، تنها در بخش‌هایی از هند، نپال و بنگلادش و در جنوب شرقی آسیا و قسمت‌هایی از چین، کره و مرزهای منچوری و سیبری دیده می‌شود.

براساس گزارش‌های منتشر شده از سوی سازمان‌های بین‌المللی، ببر ایرانی یا همان ببر مازندران و ببر بالی در اندونزی به طور کامل از بین رفته‌اند و سایر نژادهای ببر نیز در خطر نابودی هستند؛ به طوری که صندوق جهانی حیات‌وحش اعلام کرد در صورتی که اقدام فوری برای نجات ببرها صورت نگیرد، ببرها ظرف 12 سال آینده منقرض خواهند شد. به این ترتیب این سازمان در تلاش برای راه‌اندازی یک رقابت جهانی است تا بتواند تعداد ببرها را تا سال 2022 میلادی به دو برابر برساند. به گزارش خبرگزاری فرانسه، طبق آمار صندوق جهانی حیات‌وحش در قرن گذشته شکار غیرقانونی، کاهش سکونتگاه‌ها و نیز تجارت اعضای بدن ببرها برای استفاده‌های دارویی و پزشکی موجب شد که تعداد این گربه‌های بزرگ در سراسر جهان 97 درصد کاهش پیدا کند؛ به طوری که اکنون فقط 3200 قلاده ببر در کل دنیا باقی مانده است. با این حال مقامات یک نشست بلندپایه در روسیه که قرار است ماه آینده برگزار شود، امیدوار هستند که بتوانند این روند رو به کاهش را متوقف سازند.

به گزارش صندوق جهانی حیات‌وحش، در حال حاضر حدود 1800 قلاده ببر در هند، نپال، بوتان و بنگلادش، 450 قلاده ببر در سوماترا، 400 قلاده ببر در مالزی، 350 قلاده ببر در سراسر جنوب شرقی آسیا و حدود 450 قلاده ببر در حیات‌وحش روسیه زندگی می‌کنند.

ببر جانور مقاومی است و توان سازش با شرایط محیطی گوناگون را دارد. در جنگل‌ها، درختزارها، علفزارها و نیزارهای مردابی زندگی می‌کنند. امروزه نژادهای گوناگون ببر که در باغ‌های وحش کشورهای مختلف نگهداری می‌شوند، بخوبی زادآوری کرده و زیاد می‌شوند.

ببر نژادهای گوناگونی دارد. بلندی قامت ببر از زمین تا سر شانه تقریبا به یک متر و گاه بیشتر می‌رسد و درازی بدن آن از نوک بینی تا انتهای دم از 2‌/‌3 تا 6‌/‌3 متر است. وزن انواع ببرها از 190 تا 295 کیلوگرم است، ببرهای ماده معمولا کوچک‌تر هستند و وزن و اندازه آنها تقریبا دو سوم نرهاست.

پوست ببر به رنگ زرد مایل به قهوه‌ای تا نارنجی مایل به قرمز همراه با نوارهای عرضی سیاه یا قهوه‌ای پررنگ است. درازا، پهنا و فاصله بین این نوارها در هر نژاد بسیار تفاوت دارد. رنگ موهای گلو، شکم و بین پاها زرد خیلی روشن مایل به سفید است. گاه نیز ببرهای کاملا سفید با نوارهای سیاه‌رنگ در میان نژادهای گوناگون دیده می‌شود. ببرها یال ندارند؛ اما بسیاری از آنها گرداگرد صورت، موهای بلندی دارند که پهنای سر را بیشتر می‌نمایاند. موی بدن ببر بنگال و ببرهای جنوب شرقی آسیا کوتاه است؛ اما نژادهایی که در مناطق سرد و یخبندان زندگی می‌کنند، موهای پرپشت و بلندی دارند که آنها را از سرمای شدید محافظت می‌کند. ببرها همانند دیگر گربه‌سانان، ناخن‌ها و دندان‌های بلند و تیز دارند و می‌توانند به سرعت ولی آرام و بی‌صدا حرکت کنند. ببر بسیار چالاک و سریع است و می‌تواند تقریبا تا 9 متر در هر جهش بپرد؛ اما خیلی زود خسته می‌شود و اگر نتواند شکار خود را در مسافت کم و مدت زمان اندک بگیرد، از تعقیب آن دست برمی‌دارد. ببر برخلاف دیگر گربه‌سانان به آب علاقه فراوان دارد و شناگر ماهری است.

ببرها معمولا گوزن، آهو، گاو و گاومیش وحشی و گراز و گاهی بچه فیل شکار می‌کند. از جانورانی مانند پرندگان، میمون‌ها و حتی لاک‌پشت و قورباغه نیز تغذیه می‌کند. در بعضی مناطق آسیا که محیط‌زیست طبیعی ببر آسیب دیده است، این جانور دام‌های اهلی مانند گاو و گاومیش نیز شکار می‌کند.

ببرها معمولا به تنهایی و شب‌ها شکار می‌کنند و برای یافتن شکار از بینایی و شنوایی قوی و حساس و همچنین از قدرت بویایی خود کمک می‌گیرند. پس از یافتن شکار، در سایه درختان انبوه یا علف‌هایی بلند و در نیزارها، خود را مخفی می‌کنند و به کمین می‌نشینند. خطوط راه‌راه یا نوارهای سیاه بدن به ببر کمک می‌کند تا دیده نشود. هنگامی که فرصت را مناسب دید، با چند خیز بلند از عقب یا پهلو به روی شکار می‌جهد. ببر پس از کشتن شکار، لاشه آن را به مکان مناسبی بویژه در نزدیکی آب می‌برد و آن را مخفی می‌کند تا برای روزهای آینده غذا و همچنین آب کافی داشته باشد.

ببرهای بالغ نر معمولا تنها زندگی می‌کنند و قلمرو مشخصی دارند و نرهای دیگر را از آن می‌رانند. هرچه تعداد شکار در منطقه‌ای کمتر باشد، وسعت قلمرو زیادتر است. معمولا قلمرو ببرها بین 65 تا 650 کیلومترمربع مساحت دارد. این جانور، قلمرو خود را با ادرار یا مایعی که از غده‌های قاعده دم آن ترشح می‌شود، نشانه‌گذاری می‌کند. بوی این نشانه‌ها به ببرهای نر دیگر هشدار می‌دهد که از ورود به قلمرو خودداری کنند. قلمرو هر ببر نر از چند قسمت کوچک‌تر تشکیل می‌شود که در هریک از آنها 2 یا چند ببر ماده زندگی می‌کنند.

ببر ماده در 5‌/‌3 تا 4 سالگی بچه‌دار می‌شود و مدت بارداری 98 تا 109 روز است. فصل زایمان در مناطق سرد معمولا ماه‌های بهار است؛ اما در مناطق گرم، وقت معینی ندارد. ببر ماده در هر آبستنی معمولا 2 یا 3 توله می‌زاید. توله‌ببرها هنگام تولد تقریبا 4‌/‌1 کیلوگرم وزن دارند و بسیار ناتوان هستند. چشم‌های آنها بسته است و 10 تا 16 روز پس از تولد باز می‌شود. زندگی توله‌ببرها در سال اول پرخطر است. تقریبا نیمی از آنها قبل از رسیدن به یک سالگی از میان می‌روند. آنها همانند بچه گربه‌ها بسیار بازیگوش هستند. توله‌ها تا 2 سالگی با مادر زندگی می‌کنند و طی این مدت ببر ماده دوباره آبستن نمی‌شود. توله‌ببرها پس از رشد کافی و آموختن روش‌های شکار و زندگی مستقل در آغاز 3 سالگی از مادر جدا می‌شوند. میانگین عمر ببرها در طبیعت 11 سال است؛ اما ممکن است در باغ‌وحش‌ها تا 20 سال و حتی بیشتر زندگی کنند. پوست زیبای ببر برای تهیه لباس، هواخواه بسیار در سراسر جهان دارد و با آن که امروزه شکار ببر در کشورهای آسیایی ممنوع شده است، باز هم شمار فراوانی از این جانور به صورت غیرقانونی شکار می‌شود و منجر شده است تا این جانور مقاوم هم در معرض خطر انقراض قرار گیرد.

حمیده سادات هاشمی