بیماری‌های رایانه‌ای

شاید شما هم با این جمله موافق باشید که هر چه فناوری پیشرفت می‌کند، دردسرها و مشکلات زندگی بشر نیز بیشتر می‌شود. کارمندان مجبورند ساعت‌ها پشت میز کار خود و بدون هیچ حرکتی بنشینند و همین بی‌تحرکی اثرات سوء زیادی را به دنبال دارد. از سوی دیگر، استفاده از رایانه آنقدر فراگیر شده که کودکان ما از همان سنین پایین کار با آن را یاد گرفته و از صبح تا شب، به جای ورزش و فعالیت و بازی‌های سالم، پشت آن می‌نشینند و بازی‌ می‌کنند. تمام این موارد بخشی از اثرات منفی این فناوری نوین به‌شمار می‌رود. بعلاوه کار مداوم با رایانه عوارض جدی و گاهی جبران‌ناپذیری روی اندام‌های مختلف بدن باقی می‌گذارد که سلامت انسان‌ها را به خطر می‌اندازد.

به‌‌رغم این که رایانه‌ها زندگی بشر را راحت‌تر کرده‌اند، ولی گذراندن ساعت‌های طولانی در مقابل صفحه آن سلامت انسان را در معرض خطر قرار می‌دهد، اگر چه بیشتر آنها آسیب‌های موقتی و گذرا هستند، ولی گاهی تداوم همین آسیب‌های جزئی، خطرات بسیار جدی‌ای را از لحاظ پزشکی برای کاربران به دنبال می‌آورد و گاهی باعث ناتوانی در عضوی از بدن می‌شود. شاید آگاهی از خطراتی که کاربران رایانه‌ها را تهدید می‌کند، بتواند آمار آسیب‌های ناشی از آن را کاهش دهد. به طور کلی چند دسته از بیماری‌های شایع هستند که طی کار با رایانه بروز می‌کنند.

استفاده اشتباه و دائم از ماوس هنگام کار با رایانه می‌تواند به دست کاربران صدمه وارد کند. درد، ناتوانی و لرزش و بی‌حسی ساعد و دست نخستین نشانه‌های فشار بیش از حد به تاندون‌ها و عصب‌ها به دنبال حرکت‌های نادرست هنگام کار با ماوس رایانه است. به گفته متخصصان مجمع اعصاب آلمان، کلیک‌های دائم با ماوس و وضعیت غیرطبیعی و نادرست دست هنگام کار با آن، ابتدا باعث آسیب‌دیدگی بافت‌ها می‌شود که همین مساله در طولانی مدت منجر به التهابات رشته‌های عصبی می‌شود. در ضمن متخصصان معتقدند هنگام آغاز عوارض و ناراحتی‌های دست این امکان وجود دارد که در مغز ارتباطی بین دردها و کار با ماوس و کلیک کردن با آن ایجاد شود و به دنبال آن تنها با کلیک کردن ماوس رایانه،دردها آغاز شود و صدمات آن تا ساعد و بازوها نیز ادامه پیدا کند.

سندرم کانال مچ: از شایع‌ترین بیماری‌های ناشی از کار با رایانه به شمار می‌رود چرا که مچ دست‌ها هنگام کار، همیشه حالت خمیده داشته و دست‌ها و انگشتان به‌طور مداوم و بدون هیچ استراحتی در حال فعالیت هستند.

سندرم کانال مچ زمانی رخ می‌دهد که عصب مدیان دست (median nerve) که از بازو به سمت دست‌ها کشیده شده‌است در ناحیه مچ، تحت‌فشار قرار گیرند و مدام منقبض شوند.

این عصب، احساس را در کف دست، شست و انگشت‌ها ایجاد کرده و با ضربه‌های وارده به عضلات دست، باعث حرکت انگشت‌ها و شست دست می‌شود. در واقع کانال مچ، مسیر سخت و باریک عبور رباط‌ها و استخوان‌ها در کف دست است که اعصاب و تاندون‌ها از آنجا می‌گذرند. آسیب و تورم تاندون‌ها در این ناحیه باعث تحت فشار قرار گرفتن اعصاب مدیان و در نتیجه بروز درد، ضعف و بی‌حسی در دست‌ها و مچ می‌شود. این حالت معمولا بر اثر کار زیاد با موس رایانه رخ می‌دهد.

این سندرم در مراحل پیشرفته حتی امکان انجام کوچک‌ترین کارها از قبیل بلند کردن اجسام سبک، شستن لباس و حتی بلند کردن بچه را نیز از فرد مبتلا می‌گیرد. در این حالت فرد درد زیادی را متحمل می‌شود و در دست خود احساس سوزش و بی‌حسی می‌کند.

این علائم بیشتر در 3 انگشت اول و کف دست احساس می‌شود و گاهی هنگام خواب هم بیمار را رها نمی‌کند. این مشکل ممکن است یک مچ یا هر دو مچ را درگیر کند. اگر شما هم جزو افرادی هستید که به‌طور مداوم با رایانه و موس کار می‌کنید و چنین علائمی دارید، باید سریعا مراحل درمانی را آغاز کنید. درمان معمولا با استراحت دادن به دست آغاز می‌شود.

معمولا با کاهش فعالیت و اصلاح نحوه قرارگیری دست‌ها هنگام کار با رایانه، مشکل پس از مدتی برطرف می‌شود، ولی در مواردی که بیماری به مرحله حاد رسیده و این‌گونه درمان‌ها پاسخگو نیستند، تنها راه چاره، عمل جراحی است که برای اصلاح تاندون‌ها و اعصاب تحت‌فشار صورت می‌گیرد. در اصل جراحی آخرین گزینه درمانی محسوب می‌شود.

البته متخصصان معتقدند با استفاده از روش‌های کاری آرگونومیک می‌توان با بروز این عارضه مقابله کرد.

به عنوان مثال بسیاری از برنامه‌های عملکردی ماوس را می‌توان به کمک صفحه کلید انجام داد و برنامه دابل کلیک ماوس را می‌توان به حلقه گردان وسط ماوس منتقل کرد. همچنین بهتر است اندازه ماوس متناسب با اندازه دست کاربر انتخاب شود. سطوح سرد محل قرارگیری دست بر روی پد ماوس نیز زمینه را برای التهابات مساعد می‌کند. تمرینات چرخشی مچ دست و حرکت دادن دست و بازوها و استراحت‌های کوتاه حین کار می‌تواند به رفع خستگی و تشنج‌زدایی عضلات دست کمک کند.

مشکلات کمر، گردن و شانه‌ها از دیگر مشکلات شایع کار با رایانه است. بخصوص در کاربران، درد ناحیه پایینی کمر بسیار گسترده بوده، به این دلیل که بدن و عضلات کمر به خاطر نشستن‌های طولانی‌مدت تحت‌ فشار قرار گرفته وضعیت نابهنجاری هنگام کار با رایانه داشته است. گاهی تنها داشتن یک صندلی مناسب کافی نیست و بهتر است در فواصل مختلف از جای خود بلند شده و کمی تحرک داشته باشید. این عدم تحرک در فاصله زمانی طولانی باعث کاهش گردش خون در عضلات، استخوان‌ها و تاندون‌ها شده و خستگی مفرط و سفتی و درد عضلات کمر، گردن و شانه‌ها را به همراه خواهد داشت.

تمایل سر به سمت عقب هنگام کار با رایانه باعث بروز درد در ناحیه گردن و شانه‌ها می‌شود و این زمانی رخ می‌دهد که مانیتور بالاتر از حد سر و گردن قرار گرفته باشد. اندازه مانیتور با زاویه چشم‌های شما باید طوری باشد که بالای آن در موازات یا پایین‌تر از چشم‌های شما قرار گیرد. زمانی که همزمان روی مطلبی کار می‌کنید و به مانیتور هم چشم می‌دوزید، ، این کار باعث ایجاد درد و سفتی ناحیه گردن می‌شود. اگر بتوانید مطلبی را که روی آن کار می‌کنید در زاویه و ارتفاعی در حد مانیتور قرار دهید، این مشکل حل خواهد شد. کشیدگی و درد شانه‌ها هم زمانی بروز می‌کند که فاصله دست کاربر تا موس زیاد باشد. موس رایانه باید در نزدیکی کیبورد باشد، به‌طوری که افراد راست دست و چپ دست براحتی و بدون هیچ‌گونه اعمال فشار و کششی به آن دسترسی داشته باشند.

مشکلات چشمی نیز از دیگر عوارض ناشی از کار با رایانه به‌شمار می‌رود. استفاده طولانی‌مدت از چشم‌ها در فاصله یکسان باعث خستگی می‌شود. ساختار چشم انسان به‌طور طبیعی به‌گونه‌ای است که بیشتر برای مشاهده اشیای 6 متر به بالا تعبیه شده و برای مشاهده آنها در فاصله نزدیک‌تر، فشار زیادی به ماهیچه‌های چشم وارد می‌شود. افرادی که مدت زیادی را جلوی صفحه مانیتور می‌نشینند معمولا با عوارض چشمی چون خستگی چشم‌ها، آبریزش چشم، خارش، تاری دید و دوبینی، سرگیجه، حالت تهوع، قرمزی و سوزش چشم، تغییر در درک رنگ‌ها و نیز سردرد روبه‌رو می‌شوند. مشکلات چشمی ناشی از کار با رایانه بیشتر بر اثر تماس طولانی‌مدت با صفحه مانیتور، کاهش تعداد پلک‌زدن‌ها، نور کم محیط، وضعیت نامناسب قرار گرفتن در مقابل رایانه و خیره شدن بیش از حد به مانیتور ایجاد می‌شود.

به‌طور طبیعی در زمان مشاهده تلویزیون یا کار با رایانه، خود به خود تعداد پلک‌زدن کاهش می‌یابد، بویژه اگر در محیطی خشک و گرم قرار داشته باشید، باعث خشک شدن مخاط چشمی می‌شود.

این روزها بیشتر کودکان ساعات زیادی از روز را صرف استفاده از رایانه و بویژه بازی‌های رایانه‌ای می‌کنند. تمام بیماری‌هایی که در قسمت‌های قبلی اشاره کردیم، ممکن است در این کودکان هم  بروز کند.

در سراسر جهان حدود 17 میلیون کودک و نوجوان از اینترنت و رایانه استفاده می‌کنند و ایران در میان 178 کشور، مقام 87 جهان را به خود اختصاص داده است. با گذراندن زمان طولانی استفاده از رایانه و بازی‌های رایانه‌ای، کودکان و نوجوانان کمتر در جمع خانواده و دوستان و اجتماع حضور می‌یابند و رفتارهای اجتماعی در آنها رشد نمی‌کند و کم‌کم به انزوا کشیده می‌شوند. مخرب‌ترین مشکلاتی که بازی‌های رایانه‌ای برای کودکان و نوجوانان ایجاد می‌کند، مشکلات بینایی وچشمی است. به‌طور عادی انسان در هر دقیقه 15 بار پلک می‌زند ولی به خاطر تمرکز زیاد کودک به مانیتور، تعداد پلک زدن‌های او در ساعت کم شده و همین مساله باعث خشکی، تاری دید، خارش، قرمزی و آبریزش چشم‌هایش می‌شود.

کودکان و نوجوانان ساعت‌ها در خانه و کافی‌نت‌ها مشغول انجام بازی‌های رایانه‌ای یا کار با اینترنت می‌شوند و همین مساله باعث کم تحرکی یا بی‌تحرکی آنها می‌شود. علاوه بر این، مصرف تنقلات شیرین و چرب چون شکلات، پفک و غذاهای آماده در فاصله زمانی کار با یارانه، کم‌کم باعث چاقی و اضافه وزن کودک می‌شود و همین بازی‌ها، جای ورزش و فعالیت‌های سالم را از کودک و نوجوان گرفته و هر روز بر مشکلات جسمی و روحی آنها می‌افزاید. در این زمینه شما والدین نقش بسیار مهمی در پیشگیری از بروز چنین مشکلاتی دارید و می‌توانید با راهنمایی کودکان و نوجوانان خود و مراقبت از آنها، کمک زیادی به این عزیزان کنید. به طوری که نشستن پشت میز رایانه، نحوه صحیح کار با موس و کیبورد و فاصله چشم با صفحه مانیتور را به آنها آموزش دهید و ساعات روز آنها را تقسیم بندی کنید تا تمام روز خود را صرف بازی و کار با رایانه نکنند.

فرزندان خود را بیشتر در فعالیت‌های اجتماعی و خانواده درگیر کنید. زمانی که فرزندانتان از رایانه یا اینترنت استفاده می‌کنند، به کار آنها نظارت داشته باشید یا به‌طور غیرمستقیم کنترلشان کنید.

رایانه به عنوان یک وسیله آموزشی، تفریحی و کاری در عصر ما کمک زیادی به سرعت و سادگی کارها کرده و فناوری مفیدی به شمار می‌رود، ولی این به شرطی است که سلامت انسان را فدای آن نکنیم.