راه و رسم پدر و مادر شدن

***

کودک مانند نهالی نورس است. هر نهالی برای آن‌که رشد کند به زمین خاص و مقدار معینی نور، آب، سایه و آفتاب نیازمند است. هر کودکی نیز تحت شرایط و اوضاع مناسب وبا ویژگی‌های خاصی رشد می‌کند هرگاه این زمینه‌ها فراهم شود، وی همچون نهالی پس از روییدن به مرحله شکوفایی می‌رسد. مساعدترین محیطی که باید چنین زمینه‌هایی را برای کودکان فراهم آورد کانون مقدس خانواده است. بخش مهمی ازسعادت و شقاوت آدمی در ادوار مختلف زندگی در گرو نوع تربیت دوران کودکی اوست. براین اساس می‌توان دوران کودکی را مهم‌ترین دوره برای شکل گیری شخصیت آدمی نام برد.

پس هر پدر و مادری موظف است در مورد اساسی‌ترین مسأله زندگی، یعنی موضوع تربیت فرزند بکوشد و در این باره برنامه‌ریزی صحیح و دقیقی داشته باشد. مسوولیت خانواده‌ها در تربیت فرزند از مهم‌ترین مسائلی است که قرآن روی آن تکیه کرده و آن را یکی ازویژگی‌های مؤمنان راستین برشمرده و فرموده است:

«بندگان خاص خداوند رحمان کسانی هستند که پیوسته روی به درگاه پروردگار آورده و می‌گویند: پروردگارا از همسران و فرزندان ما کسانی را قرار داده که موجب روشنی چشم ما گردد.»

امام چهارم(ع) درباره انجام این مسوولیت حساس و سنگین از خداوند یاری طلبیده واز درگاهش چنین خواسته است:

«پروردگارا؛ مرا در تربیت و تأدیب فرزندان و نیکی به آنها یاری فرما.»

کتاب «فرزند خوشبخت» حاوی سلسله بحث‌هایی است درباره راه و رسم پدر و مادر شدن که اگر در هر خانواده‌ای به مرحله اجرا در آید اعضای آن را از لذت‌های واقعی زندگی برخوردار می‌کند و طعم سعادت را به آنها می‌چشاند.

***

امروز ما در جنبه‌های مختلف زندگی با حجم گسترده‌ای از اطلاعات مواجه هستیم که اگر دسته‌بندی و مرتب نشوند، قابل استفاده نیستند. بنابراین یکی از وظایف محققان، دسته‌بندی و نظم بخشیدن به انبوه مسائل در زمینه‌های خاص است. نویسندگان نیز با همین مورد مواجه هستند که براساس نیاز مخاطب، مجموعه مطالب را در بخش‌ها و فصل‌هایی جای می‌دهند.

برخی اصول وبرنامه‌های لازم در تربیت کودکان که در این کتاب مورد بررسی قرار گرفته، در بخش‌های زیر دسته بندی شده‌اند.

ـ رعایت شرایط سنی کودک

ـ احترام به شخصیت کودکان

ـ محبت به کودکان

ـ رعایت عدالت در رفتار با فرزندان

ـ اجتماعی بار آوردن کودک

ـ توجه به تفاوت‌های فردی کودکان

ـ اجتناب از تربیت تحمیلی

ـ فراهم کردن موجبات کرامت و عزت نفس خانواده

اما یکی از مهم‌ترین دوره‌های تربیت کودکان (که متاسفانه اغلب والدین از آن غافل می‌شوند) سال‌های ابتدایی زندگی است. در این مورد «محسن کتابچی» که در کتاب «فرزند خوشبخت» از آیات قرآن کریم و روایات معصومین (ع) بهره گرفته است به این نکته مهم چنین می‌پردازد.

در سنین یک تا 7 سالگی میل به استقلال و سیادت در اطفال بخوبی آشکار است. معمولا کودکان در این دوران دوست دارند به میل خود رفتار کنند؛ می‌خواهند دنیایی را که در آن زندگی می‌کنند، تحت فرمان خود درآورند. برخی والدین که از مسائل تربیتی آگاهی ندارند، در برابر توقعات فرزند خود در این سنین، موضعگیری کرده و با توسل به زور و خشونت، کودک را به فرمانبرداری از خود عادت می‌دهند. آنها با این کار، نادانسته به شخصیت کودک لطمه می‌زنند. عدم ارضای میل روانی کودکان در این سنین ممکن است اولا آنها را به لجاجت و خیره سری سوق داده چنان که ممکن است افرادی پرخاشگر بار آیند. ثانیا کودکان از قبول مسوولیت‌های خویش عاجز بمانند و در برابر اراده بی چون و چرای دیگران تسلیم شوند. ثالثا گرفتار حس ناامنی و اضطراب گردند.

پس چه بهتر که والدین بگذارند کودک در این دوران طبق راه و رسم خود، خوب ترقی و رشد کند؛ نه این که بخواهند وی در جهتی که آنان معین کرده‌اند، رفتار نماید؛ زیرا این‌گونه دخالت‌های بی‌جا سرچشمه نشاط و شور و شوق حیاتی کودک را می‌خشکاند.

البته نویسنده معتقد است:

منظور از آزاد گذاشتن کودک در این دوران این نیست که وی هیچ‌گونه آموزشی نبیند، یا والدین در برابر رفتار وی بی‌تفاوت بمانند بلکه پدر و مادر باید از بیداری فطرت و احساسات کودک نهایت استفاده را بکنند و به طور غیرمستقیم او را با زندگی آشنا کنند تا کودک برای دوره‌های بعدی آماده شود. در این کتاب، همزمان با مباحث تربیتی به پاره‌ای نکات در سلامت جسمانی کودکان نیز پرداخته شده است از جمله:

ساکت بودن کودک در این سنین، نشانه بیماری و ضعف شخصیت او و وجود جوش و خروش در طفل، نشانه فزونی خرد و اندیشه او در آینده است.

همچنین سوالات مکرر و پرحرفی زیاد کودک نشانه‌ای است بارز بر این که وی مشغول تکمیل معلومات خود در شناسایی اشیا و نیز پرورش قوه ناطقه و بیان خویشتن است.

همچنین خوب است بدانیم کودکان در سنین نخست زندگی، تصور مبهمی از طول زمان، چه گذشته و چه آینده دارند. مثلا مفهوم جمله «نیم ساعت دیگر» برای آنها با «یک سال دیگر» تفاوتی نمی‌کند. واژه‌های «دیروز» و «امروز» برای کودکان تا سن 3 سالگی مفهومی مبهم دارند. در سن 6 سالگی، قبل از ورود به دبستان، کودک کم‌کم نام روزهای هفته را فرا می‌گیرد.

اینها گوشه‌ای از نکات ظریفی بودند که در این کتاب مطرح شده و مورد بحث قرار گرفته‌اند. «فرزند خوشبخت» توسط نشر «هجرت» در 216 صفحه و با قیمت 3 هزار تومان به چاپ رسیده است.کتاب با 20سخن برگزیده در اهمیت تربیت و 20 سخن از بزرگان در باره ورود به دنیای کودک پایان می‌پذیرد.

کورش اسعدی‌بیگی