آیا رشد‌کودکم مناسب است؟

رشد فیزیکی کودک به افزایش وزن، قد و دیگر تغییرات بدن که باعث تکامل او می‌شود، مربوط می‌گردد. رشد مو، درآوردن دندان و در نهایت بلوغ، اینها همه جزئی از فرآیند رشد است.

اولین سال زندگی یک نوزاد، زمان تغییرات متحیرکننده‌ای است. طی این مدت، کودک به سرعت رشد خواهد کرد. به طور متوسط، کودک از نظر قدی 25 سانتی‌متر رشد می‌کند و وزن او در مقایسه با روز اول تولد، سه برابر خواهد شد.

اما این رشد در مورد هیچ کودکی، پس از سال اول زندگی، به این سرعت ادامه نمی‌یابد. پس از سن یک‌سالگی، سرعت رشد قدی کودک کاهش می‌یابد و از دوسالگی این رشد به طور متوسط 6 سانتی‌متر در سال خواهد بود و تا زمان جوانی ادامه می‌یابد.

به هر حال رشد هیچ کودکی با نرخ کاملا یکسان طی این مدت ادامه پیدا نمی‌کند. در هفته‌ها و ماه‌هایی از سال رشد آهسته‌تر بوده و در زمان‌هایی رشد ناگهانی وجود خواهد داشت. معمولا کودکان در فصل بهار کمی سریع‌تر از بقیه زمان‌های سال رشد می‌کنند.

یک رشد بزرگ و ناگهانی در زندگی فرد، در دوران بلوغ او رخ می‌دهد. معمولا دختران بین 8 تا 13 سالگی و پسران بین 10 تا 15 سالگی این مرحله را تجربه می‌کنند. بلوغ حدود 2 تا 5 سال طول می‌کشد. معمولا وقتی دختران به 15 سالگی و پسران به 16، 17 سالگی می‌رسند، در بیشتر موارد رشد وابسته به بلوغ، در آنها به پایان می‌رسد و بلوغ فیزیکی فرد کامل می‌شود.

از بچگی باید کودک به طور مرتب توسط پزشک مورد بررسی و معاینه قرار گیرد. در هر ملاقات، پزشک وزن و قد کودک را در «نمودار رشد» ثبت می‌کند. این نمودار چگونگی قد و وزن کودک را در مقایسه با دیگر همسالان او نشان می‌دهد. این ابزار مفید می‌تواند به پزشک کمک کند که تشخیص دهد آیا رشد کودک با سرعت مناسب پیش می‌رود یا مشکلی وجود دارد.

اگر به دانش‌آموزان یک کلاس درس نگاه کنید، مشاهده خواهید کرد که کودکان همسال با سایزها و قدهای مختلفی در کنار هم قرار گرفته‌اند. برخی کودکان، کوچک‌تر از همسالانشان جلوه می‌کنند در حالی که برخی خیلی بزرگ‌تر از سن‌شان به نظر می‌رسند.

واقعیت این است که هر کودک با سرعت خاصی رشد می‌کند. بزرگ، کوچک، بلند، کوتاه، همگی نشان‌دهنده محدوده وسیعی از سلامتی در بین کودکان است.

ژن و فاکتورهای مربوط به نحوه زندگی مثل فعالیت‌های ورزشی و تغذیه نقش مهمی را در رشد کودک بازی می‌کند و این عوامل می‌تواند رنج گسترده و متفاوتی را از خانواده‌‌ای به خانواده دیگر ایجاد کند.

پس چگونه یک پزشک متوجه می‌شود که وزن و قد کودک شما طبیعی است یا خیر؟ و چه موقع مشکل ناشی از رشد نامعمول وجود دارد؟

پزشکان از منحنی رشد برای پاسخگویی به این پرسش‌ها استفاده می‌کنند. در اینجا به برخی نکات در مورد منحنی‌های رشد اشاره شده است:

منحنی‌های رشد بخش‌ استانداردی از یک بررسی هستند و به ما نشان می‌دهند که رشد یک کودک در مقایسه با همسالان و همجنسان خود چگونه است. این منحنی‌ها به پزشک و پرستار اجازه می‌دهند که الگوی افزایش قد و وزن‌گیری کودک را در طول زمان ببینند و در مورد سلامت کودک نظر بدهند.

مثلا تصور کنید که منحنی رشد یک کودک تا 2 سالگی طبیعی باشد اما از آن به بعد، روند رشد کندتر از همسالان شود. در این صورت احتمال مشکل در سلامتی کودک وجود دارد. این موضوع توسط منحنی رشد قابل فهم است.

اما چه فاکتورهایی روی رشد کودک اثر می‌گذارند؟ ژنتیک، جنس، تغذیه، فعالیت‌های فیزیکی، مشکلات در سلامتی، محیط و هورمون‌ها همگی روی وزن و قد کودک تاثیرگذار است.

اگر منحنی رشد یک اختلاف با الگو را نشان دهد، لزوما نشان‌دهنده وجود یک مشکل نیست. پزشک منحنی رشد را براساس عوامل زمینه‌ای یک کودک مثل محیط و ژنتیک و... تفسیر می‌کند.

آیا کودک در جنبه‌های دیگر رشد خود نیز دچار مشکل است؟ آیا دیگر نشانه‌ها از عدم سلامت در او دیده می‌شود؟ والدین کودک و یا خواهر و برادر او چه قد و وزنی دارند؟ آیا کودک به صورت نارس به دنیا آمده بود؟ و ... این‌‌ها فاکتورهایی است که پزشک را در تفسیر منحنی رشد کمک می‌کند.

سوال دیگر این است که آیا همه کودکان توسط یک منحنی رشد واحد سنجیده می‌شوند؟

پاسخ منفی است. دختران و پسران در منحنی‌های رشد متفاوتی بررسی می‌شوند، زیرا با الگوها و نرخ‌های مختلفی رشد می‌کنند.

یک گروه از منحنی‌‌ها برای نوزادان از زمان تولد تا 36 ماهگی استفاده می‌شود و برای کودکان از 3 تا 20 سال منحنی‌های دیگری به کار می‌رود. برای کودکان با شرایط خاص مثل مبتلایان به سندرم داون (Down Syndrome)‌ نیز منحنی‌های متفاوتی کاربرد دارد.

تا سه سالگی (36 ماهگی)‌ پزشک دور سر، قد و وزن کودک را می‌سنجد. با بزرگ شدن کودک، پزشک وزن، قد و فاکتور ( BMI body mass index )‌ را اندازه می‌گیرد. توجه به قد و وزن کودک برای داشتن تصویری کامل از رشد او ضروری است.

در نوزادان، اندازه دور سر، اطلاعاتی راجع به رشد مغز می‌دهد. اگر سر یک نوزاد بزرگ‌تر یا کوچک‌تر از همسالانش باشد یا سریعا افزایش یابد یا رشد آن به ناگاه متوقف شود، نشان‌دهنده یک مشکل است.

شما می‌توانید برای اطمینان از رشد معمول و مناسب فرزند خود کارهایی انجام دهید. آنچه در ادامه می‌آید برای سلامتی کودک حیاتی است:

‌ـ استراحت کافی: الگوی خواب با سن کودک تغییر می‌کند اما بیشتر کودکان به طور متوسط به 10 تا 12 ساعت خواب شبانه نیاز دارند. خواب کافی، در واقع استراحت لازم را به اعضای بدن می‌دهد تا بتوانند به رشد مناسب خود ادامه دهند.

‌ـ تغذیه مناسب: یک رژیم غذایی متعادل شامل ویتامین‌های اساسی و مواد معدنی به کودک کمک می‌کند تا به پتانسیل رشد کافی دست یابد.

‌ـ ورزش و تحرک کافی: به دلیل این که چاقی مشکل بسیاری از کودکان است، والدین باید از ورزش منظم و سلامتی خوراکی‌های استفاده شده توسط فرزندان خود مطمئن شوند. دوچرخه‌سواری، پیاده‌روی و ورزش‌ها و فعالیت‌های جالب دیگر که کودک را به تحرک تشویق می‌کند، می‌تواند سلامتی او را تضمین کرده و به ماندن او در وزن مناسب کمک کند.

کودکان از نظر رشد در دوران کودکی با یکدیگر متفاوتند و مانند بزرگ‌ترها، برخی کودکان کوتاه‌تر و برخی بلندقدترند. به طور کلی، دخترها زودتر از پسرها بالغ می‌شوند اگرچه ممکن است برخی دخترها نسبت به همسالان خود دیرتر این مرحله را تجربه کنند، اما به هر حال همه اینها معمولا طبیعی هستند.

سعی کنید از مقایسه رشد فرزندتان با دیگر همسالانش پرهیز کنید. مثلا توجه نشان دادن به قد کودک، تنها او را نسبت به این موضوع حساس می‌کند. کودک خود را به پذیرش میزان رشد طبیعی‌اش تشویق کنید. توضیح دهید که برخی کودکان با نرخ متفاوتی رشد می‌کنند، ولی به هر حال همگی به رشد نهایی خود می‌رسند.

کودکان سوالات زیادی در مورد رشد و نمو دارند. با صداقت به آنها پاسخ دهید و حتی گفتگو در مورد رشد را آغاز کنید تا به کودک در درک و پذیرش تغییرات زیادی که با آن روبه‌روست، کمک کرده باشید. این موضوع به آنها کمک می‌کند که تغییرات را به صورت مثبت بپذیرند.

اگر شما در این گونه بحث‌ها احساس ناراحتی کنید، کودک شما احتمالا صحبتش را با شما قطع خواهد کرد، چرا که احساس می‌کند موضوع خجالت‌آوری در مورد تغییرات جسمی وجود دارد. بنابراین دیگر مسائل خود را با شما بازگو نخواهد کرد.

کودکانی که کوتاه‌تر از همسالانشان هستند، معمولا توسط آنها مورد تمسخر قرار می‌گیرند و نیاز به کمک دارند. شما می‌توانید با حمایت از کودک خود، اعتماد به نفس را در او حفظ کنید.

یک نوجوان کوتاه‌قد ممکن است در مورد خیلی از مسائل مثل شرکت در گروه‌ها و تیم‌های ورزشی، رانندگی یا ارتباط با همسالانش دچار مشکل شود. خیلی مهم است که سعی کنید احساسات کودک خود را درک کرده و باب گفتگو را باز بگذارید.

راه دیگر برای بهبود احساسات کودکتان، تشویق او به فعالیت‌هایی است که به وزن یا قد ارتباطی ندارد، مثل موسیقی یا ادبیات.

اما با تمام این حرف‌ها اگر به وجود مشکل در فرزند خود شک کردید، چه کار باید انجام دهید؟

برخی والدین در مورد رشد فرزندشان نگران هستند، اما دانستن این موضوع که بیشتر کودکانی که کوتاه‌قد بوده یا تاخیر در رشد دارند، سالم و عادی هستند، موجب قوت قلب آنها می‌شود. مثلا والدین کوتاه‌قدتر احتمالا کودکانی کوتا‌ه‌قد خواهند داشت و همه بچه‌ها با سرعت یکسانی رشد
نمی‌کنند.

اما به هر حال اگر شما نگرانی‌هایی دارید، اولین گام مشورت با پزشک است که با ارزیابی کودک و تاریخچه خانوادگی او می‌تواند مشکل را تشخیص داده و در صورت نیاز، آزمایش‌هایی را برای بررسی بیشتر تجویز کند. به هر حال هر چه زودتر مشکل موجود در کودک شناسایی شود، درمان آن راحت‌تر و سریع‌تر خواهد بود. پس تعلل در این امر جایز نبوده و مشورت با پزشک متخصص بهتر از هر کار دیگری است.

الهه عیوض‌زاده
منبع: Kidshealth