اینک مریخ

مریخ این شب‌ها در حالی پرتوافشانی می‌کند که انسان رویاهای زیادی در باره این سیاره را در ذهن خود می‌پروراند، رویاهایی که او را به آینده‌ای دور منتقل می‌کنند، رویای سفر انسان به مریخ، ‌رویای ساخت شهرک‌های مریخی و رویای آن‌که روزی مریخ را چون زمینی دیگر بسازیم.

این شب‌ها فرصت مناسبی است تا بار دیگر به تخیلمان اجازه پرواز دهیم تا درباره آینده رابطه ما و این سیاره سرخ خیالپردازی کند.

مریخ در طول تاریخ همواره سیاره‌ای مرموز برای علاقه‌مندان آسمان بوده است. درخشش سرخ فام این سیاره باعث شده بود تا بسیاری از اقوام اولیه آن را نشانه‌ای از جنگ و سلحشوری بدانند. اما وقتی نگاه انسان به آسمان دقیق‌تر شد فهمید با سیاره‌ای استثنایی مواجه است.

مریخ که در همسایگی زمین و حاشیه کمربند حیات منظومه شمسی قرار گرفته است،‌ زمانی مورد توجه دانشمندان قرار گرفت که نخستین رصدهای تلسکوپی آن نشان داد این سیاره دوره حرکت وضعی مشابه زمین دارد یعنی مانند زمین تقریبا هر 24 ساعت یکبار به دورخود می‌گردد و بدین ترتیب شبانه‌روز آن شبیه شبانه‌روز زمین است. از سوی دیگر، بررسی‌های بعدی آشکار کرد این تنها شباهت زمین و مریخ نیست. شباهت مهم دیگر این بود که محور چرخش مریخ با صفحه منظومه شمسی مشابه انحراف محور زمین است. یعنی محور هر 2 سیاره تقریبا 24 درجه با صفحه زاویه دارند و همین عامل باعث می‌شود هر 2 سیاره فصل‌های مشابه را تشبیه کنند، یعنی هر 2 سیاره دارای 4 فصل بهار، ‌تابستان، ‌پاییز و زمستان هستند. این تشابهات، مریخ را در کانون توجه قرار می‌داد. آیا بالاخره جایی در منظومه شمسی پیدا شده است که با تشابه‌های فراوان خود با زمین بتواند میزبان نوعی از حیات باشد؟ آن روزها این باور بسیار عمومیت داشت که مریخ قطعا میزبان موجوداتی هوشمند است. این افسانه بویژه زمانی قوت گرفت که شیاپارالی، ‌اخترشناس ایتالیایی در توصیف بخشی از ساختارهای مریخ از واژه کانال استفاده کرد و بدین ترتیب بسیاری آن را به معنی کانال‌های مصنوعی ترجمه کردند. بعدها رصدگران دیگری به دلیل ضعف ابزارهای خود چنین شبحی از کانال‌های مریخی را مشاهده کردند و همین مساله داستان مریخی‌های هوشمند را توسعه داد.

با این‌که داستان‌های مریخی‌ها ذهن مردم را اشغال کرده بود، رشد دانش رصدی و از سوی دیگر آغاز عصر فضا این داستان را تغییر داد. دانشمندان متوجه شدند، ‌مریخ سیاره‌ای بظاهر مرده است که در آن نشانی از نه تنها حیات که جنب‌وجوش‌هایی که لازمه حیات بر یک سیاره است، به چشم نمی‌خورد. کاوشگرهایی که عازم سیاره سرخ شده بودند نه تنها نشانه‌ای از موجودات مریخی نیافتند که حتی نتوانستند نشانه‌هایی از آب مایع یا دیگر ملزومات حیات را بر سطح این سیاره آشکار کنند. بدین ترتیب حیات مریخی از چرخه بحث‌های جدی خارج شد، اما این داستانی دائمی نبود. اگرچه در این میانه هر از گاهی شایعاتی درباره مخفی‌کاری آژانس‌های فضایی در زمینه مدارک مبنی بر وجود حیات در مریخ از سوی نویسندگان کتاب‌های عمومی و پرخواننده مطرح می‌شد، اما در حوزه علمی نشانی از این هیجان به چشم نمی‌خورد تا این‌که فصل جدیدی از کاوش مریخ با ابزارهای دقیق‌تر آغاز شد. یکباره مریخ از سیاره‌ای مرده به سیاره‌ای فعال بدل شد.

نشانه‌هایی از وجود منابع یخ‌زده آب در مناطقی بسیار دورتر از قطبین مریخ مخابره شد و ‌مدارگردهایی که دور این سیاره در حال چرخش بودند نشانه‌هایی از متان را در جو این سیاره مشاهده کردند که می‌توانست نشاندهنده وجود نوعی فعالیت زمین‌شناسی یا حیاتی باشد.

از سوی دیگر، مریخ‌نوردهای ناسا متوجه شدند زمانی روی سطح مریخ اقیانوس‌هایی از آب مایع وجود داشته است. در همان هنگام، نشانه‌هایی پیدا شد که بیان می‌کرد هرازگاهی بر سطح مریخ چشمه‌هایی موقت می‌جوشد و با جاری شدن بر سطح، ردی از آبراهه‌ها را به جای می‌گذارند. آب‌وهوای مریخ نیز فعال‌تر از آن بود که پیشتر به نظر می‌آمد. بر سطح مریخ گردبادهای کوچکی وزیدن می‌گرفت و نوعی بارش ناقص در آن رخ می‌داد. بررسی‌های دقیق و آنالیز سنگ‌های مریخی نشان داد آنها قطعا برای مدتی طولانی در مجاورت آب مایع بوده‌اند و در میانه این همه خبر، داستان شهابسنگ مریخی که در قطب جنوب زمین پیدا شده بود هم بر داستان‌ها افزود؛ شهابسنگی که درون آن فسیل‌هایی از نوعی حیات اولیه پیدا شده بود.

دانشمندان ابتدا گمان بردند این نشانه فسیل مریخی است، اما بعد اعلام شد فسیل‌ها مربوط به ارگانیسم‌های زمینی هستند و در نهایت در ماه‌های اخیر بار دیگر موضوع‌های مربوط به این شهابسنگ و احتمال مریخی بودن فسیل یافت شده در آن بحث‌برانگیز شده و بدین ترتیب مریخ بار دیگر در معرض توجه قرار گرفته است.

تعداد زیادی از ماموریت‌ها در برنامه فشرده سفر به مریخ قرار گرفته‌اند و منتظرند نوبت به آنها برسد. یکی از مهم‌ترین آنها برنامه‌ای است که به نام بازگرداندن نمونه‌های خاک مریخ معروف شده است. در این ماموریت قرار است طی 2 فصل کاوش مریخ و در ماموریتی پیچیده، یک کاوشگر رباتیک نمونه‌هایی از خاک مریخ را جمع‌آوری کند و با کمک یک راکت کوچک آن را به مدار مریخ بفرستد.

مدار مریخ یک مدارگرد بدون سرنشین با این راکت ملاقات خواهد کرد و آن را به سمت زمین خواهد فرستاد تا در آخرین مرحله این کپسول با ارزش با چتر نجات وارد جو زمین شود و دانشمندان آن را شکار کنند تا برای اولین بار بتوانند ذرات با ارزش خاک مریخ را با کمک ابزارهای دقیق و پیشرفته موجود در آزمایشگاه‌های زمینی مورد مطالعه قرار دهند. البته پیش از آن کاوشگر رباتیک دیگری عازم مریخ خواهد شد تا به بررسی وسیع‌تری بر سطح مریخ بپردازد.

در این شب‌ها که مریخ در حالت مقابله خود قرار گرفته و بهترین فرصت برای دیدار با این سیاره است، بد نیست قدری هم به آینده مریخ فکر کنیم. بسیاری از دانشمندان صحبت از آرزوی سفر انسان به مریخ می‌کنند، آرزویی که احتمالا باید مدتی طولانی منتظر وقوعش باشیم، بویژه خبرهایی که از ناسا می‌رسد نشان می‌دهد طرح قبلی که سفر به مریخ را در سال 2030 پیش‌بینی می‌کرد واقعی نخواهد شد و برای این سفر تاریخی باید زمان بیشتری صرف کرد.

اما محققان رویایی طولانی‌تر دارند. آنها از زمین‌سازی مریخ صحبت می‌کنند. زمین‌سازی مریخ طرحی است که در آن جو و فضای مریخ برای انسان قابل زیست می‌شود. برای این کار دانشمندان امیدوارند با ایجاد دستکاری‌هایی در قطبین مریخ و استفاده از یخ‌های قطبی و ذخیره آبی آن، شرایطی برای یک کشت اولیه فراهم آورند و گیاهانی را کشت کنند که جو این سیاره را غنی کند. بدین ترتیب در حالتی خوشبینانه چگالی و ترکیب جو در بازه زمانی چند صد ساله قابلیت زیست پیدا می‌کند.

این ایده آینده‌نگرانه شاید امروز رویایی دور از ذهن به نظر آید، اما روزگاری خواهد رسید که شاید به یک ضرورت تبدیل شود. پس زمانی که این شب‌ها به مریخ نگاه می‌کنید به یاد بیاورید که رویاهای فراوانی در پشت این چهره قرار دارد.

واژه‌نامه

مقابله: برای سیاراتی که مدار آنها بیرون مدار زمین قرار دارد به وجود می‌آید و طی آن 3 جرم سیاره،‌ زمین و خورشید تقریبا در یک راستا قرار می‌گیرند.

این حالت که نزدیک‌ترین حالت آن سیاره به زمین است را مقابله می‌نامند و در این مدت سیاره در تمام طول شب در آسمان قابل رصد است.

کمربند حیات: اطراف ستاره‌ها و از جمله خورشید،‌ ناحیه‌ای وجود دارد که شرایط از نظر دما و فاصله از ستاره مادر برای شکل‌گیری حیات روی سیارات آن منطقه مساعد است. این ناحیه را کمربند حیات می‌نامند.

مریخ‌نورد: نوعی خودروی رباتیک که برای کاوش مریخ به این سیاره اعزام می‌شود و قابلیت دارد که بر سطح مریخ حرکت کند. معروف‌ترین نمونه آنها مریخ‌نوردهای روح و فرصت هستند.

پوریا ناظمی