زبان ‌بسته‌ها زیرتیغ جراحی

 میدان دید بچه شیر 5/1 ساله تاکنون بسیار محدود بود و به دلیل از دست دادن بینایی خود تا حد قابل ملاحظه‌ای از کاهش وزن نیز رنج می‌برد، به طوری که وزنش به 100 کیلو یعنی به نصف میزان طبیعی‌اش رسیده بود. اینها انگیزه‌های بزرگی را به دست2 چشم پزشک حیوانات می‌دادند تا به صورت رایگان و با هدف ارائه یک زندگی بهتر به این حیوان یکی از جالب ترین جراحی‌های انجام شده روی حیوانات یعنی عمل جراحی کاشت لنز داخل چشم را انجام دهند.

رشته جراحی حیوانات از آن رشته‌های تخصصی است که دربرخی کشورهای در حال توسعه و بخصوص کشورهایی مانند ایران، به دلیل حاکم بودن باورهای فرهنگی و مذهبی نه چندان دوستانه نسبت به همزیستی انسان و حیوانات دست آموز، آن‌گونه که باید به آن بها داده نمی‌شود. از سوی دیگر، فقر و مشکلات اقتصادی مانع می‌شود که صاحبان دام برای حیوانات بیمارشان هزینه درمانی چندانی اختصاص دهند. با این حال چه باورهای عمومی نسبت به جایگاه حیوانات در جامعه کنونی ما که البته در میان برخی اقشار دچار تحولاتی نیز شده است در جهت مراقبت و توجه به حیوانات باشد و چه نباشد، حقیقت این است که حیوانات هم در چرخه تولید غذای ما انسان‌ها نقش دارند، هم در بسیاری موارد خدمتگزار و از همه مهم‌تر، همدم صاحبانشان نیز هستند، پس کمترین حقشان به گردن ما این است که نگذاریم سلامتشان به خطر بیفتد.

اگر با خواندن این مقدمه ذره‌ای احساس حیوان دوستی‌تان برانگیخته شده، توصیه می‌کنیم گفتگوی ما را با دکتر سیف‌اله دهقانی، استاد بخش جراحی دانشکده دامپزشکی دانشگاه شیراز و بنیانگذار دوره تخصصی جراحی دامپزشکی در کشور بخوانید.

ردپای جراحی روی حیوانات ‌ که قطعا منظورمان حیوانات اهلی است ‌ را در کدام مقطع از تاریخ باید جستجو کرد؟

اولین اثری که در پزشکی و درمان و مداوای انسان‌ها در کاوش‌های باستان‌شناسی یافت شده مربوط به ادوین اسمیت پاپیروس و متعلق به 5000 سال قبل در مصر قدیم بوده است. ولی آثاری که در مورد دام‌های اهلی و حیوانات خانگی یافت شده به 4000 سال در همان مصر قدیم مربوط بوده که مطالعات نشان داده که چشم پزشکی و اعمال جراحی روی چشمه گاو و سگ انجام می‌شده است. پس از بررسی فیزیک کره چشم و تأثیر نورها روی عدسی و اعمالی که در راستای اصلاح کردن موارد غیرطبیعی انجام شده این دو حیوان تحت عمل جراحی چشم قرار گرفته‌اند. آثار به‌دست آمده در مورد چشم پزشکی اسب و اصلاح دید چشم اسب و اعمالی که روی آن انجام می‌شده، متعلق به 2000 سال پیش است.

پس تکنیک‌های جدیدترجراحی از چه زمان وارد چرخه درمان حیوانات شد؟

چون صحبت از چشم پزشکی روی حیوانات شد،جالب است بدانید چشم پزشکی جدید با تأکید بر چشم پزشکی سگ از سال 1800 میلادی دوباره مورد توجه قرار می‌گیرد و تا سال 1850 منجر به ابداع و اختراع وسایل جدیدتر چشم پزشکی همزمان با پیشرفت آن در پزشکی انسان می‌شود که تا امروز ادامه یافته‌اند. جراحی حیوانات با ابداع داروهای بی حسی موضعی و داروهای بیهوشی عمومی (در سال 1800 میلادی) و از اوایل قرن نوزدهم به اوج خود می‌رسد و اعمال جراحی در حیوانات با گسترش تکنیک‌ها و روش‌های جراحی پیشرفت قابل توجهی می‌کند. به طوری که امروزه در مورد تقریباً هر یک از حیوانات کتاب یا کتاب‌هایی درخصوص تکنیک‌ها و روش‌های جراحی عمومی و اختصاصی همان حیوان به رشته تحریر در آمده است، مانند کتاب‌های جراحی اسب، جراحی دام‌های کوچک، جراحی‌های گاو و نشخوارکنندگان، جراحی پرندگان، جراحی حیوانات وحشی و جراحی موجودات دریایی یا آبزیان.

جراحی در حیوانات از همان ابتدا با چه موانع و مشکلاتی روبه‌رو بود؟

جراحی در حیوانات مانند جراحی در انسان نمی‌توانست براحتی انجام شود، چرا که با مشکلات فراوانی همراه بوده است. ابتدا این که جراح دامپزشک نمی‌توانست با بیمارش مانند جراح‌های انسان ارتباط کلامی برقرار کند؛ بنابراین اغلب اگر حیوانی مثلا دچار شکستگی می‌شد، محکوم به فنا بود؛ بنابراین اولین گام در جراحی دام توانایی مقید ساختن آن بود که بتوان به آن نزدیک شد و کاری انجام داد. سپس مساله ایجاد بی‌حسی یا بی‌هوشی بود که در طول عمل ناگهان حیوان از جا برنخیزد یا تکان نخورد و به خود یا افراد اطرافش صدمه یا خسارتی وارد نکند.

کشفیات دانشمندانی چون پاستور یا کخ تا چه اندازه توانست به ایجاد تحول در این عرصه کمک کند؟

 پس از این که اهمیت رعایت استریلیتی یا روش‌های آسپتیک یا عاری از میکروب در انسان توسط جراح معروف لرد لیستر (در سال 1912 - 1827) کشف شد، انقلابی در انجام اعمال جراحی انسان‌ها به‌وجود آورد که همزمان با کشفیات پاستور (در سال 1895 - 1822) و کخ مورد تأیید قرار گرفت. تصور می‌شد حیوانات به عفونت‌ها مقاوم هستند و همانند انسان نیازی به رعایت این اصول استریلیتی نیست که بعدها با بررسی‌های بیشتر این نتیجه حاصل شد که حیوانات همانند انسان‌ها به عفونت‌ها حساس هستند؛ بنابراین سومین مورد اصول آسپتیک یا استریلیتی یا عاری از میکروب برای آنها نیز ضروری و تعیین‌کننده و تضمین‌کننده سلامت آنها محصوب می‌شود. لذا وقتی این سه مشکل یعنی روش‌های مقید کردن حیوان، روش‌های ایجاد بی‌هوشی عمومی یا بیحسی‌های موضعی، روش‌های جراحی کردن در شرایط استریل و عاری از میکرب حل شد، اعمال جراحی برای حیوانات نیز با سهولت بیشتری شکل می‌گرفت و گسترش می‌یافت. وابسته بودن انسان به حیوانات از هر نوع، ابداع شیوه‌های جدید و تکنیک‌های جدید جراحی، ابداع داروهای هوشبری و بی‌حسی موضعی جدید، ابداع داروهای جدید آنتی بیوتیکی و نیز ابداع وسایل جدید جراحی در گسترش اعمال جراحی در حیوانات در دامپزشکی نقش بسزایی داشته‌اند.

چرا تنها در دسته‌ای از کشورها و عمدتا کشورهای غربی به جایگاه حیوانات و ضرورت توجه و حمایت از آنها بها داده می‌شود؟

کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی، قدیمی‌ترین دانشکده‌های دامپزشکی را دارند که نشان می‌دهد از دیرباز حیوانات جزیی از زندگی انسان‌ها را تشکیل می‌دادند و انسان‌ها در جوار استفاده از موهبت‌های این حیوانات نسبت به سلامت آنها احساس مسوولیت می‌کردند و تلاش داشتند از درد آنها بکاهند. عشق به حیوانات و لزوم احساس مسوولیت و تلاش برای بازگرداندن سلامت حیوانات سبب پیشرفت علم تشخیص بیماری، درمان دارویی یا درمان جراحی این حیوانات شد. متأسفانه در کشورهایی که به حیوان به عنوان یک موجود دون پایه نگاه می‌کنند و اهمیت حیوانات خدمتگزار را در تولید غذا، شیر و گوشت، پروتئین، پوست، پشم و در نقل و انتقال و ورزش و تفریح یا نگهبانی از گله، باغ و اموال یا به‌عنوان حیوان همدم در نظر نمی‌گیرند یا به علت فقر، برای دام و حیوان بیمارشان هزینه‌ای نمی‌کنند، لذا نمی‌توان انتظار پیشرفتی داشت.

مسلما صنعت بیمه در این کشورها با رشد دامنه خود،کمک شایانی به رشد و توسعه جراحی دامپزشکی کرده است؟

صنعت بیمه در کشورهای پیشرفته به توسعه، گسترش و شکوفایی روش‌های نوین درمان جراحی کمک کرده است. بدین صورت که تسهیلات بیمه کردن حیوانات انجام شده و مردم تمام دام‌های خود اعم از حیوانات خانگی یا مزرعه را بیمه می‌کنند، بنابراین در مورد حوادث و بیماری‌ها دامپزشکان با اطمینان خاطر بیشتری نسبت به درمان‌های ضروری جراحی دام‌ها اقدام می‌کنند و با شرکت‌های بیمه‌گر تعامل منطقی و متقابلی دارند. البته بعضی از اعمال جراحی روی حیواناتی مانند سگ، گوسفند یا بز، خرگوش و موش به‌عنوان حیوان مدل انجام می‌شود و اگر نتایج رضایت‌بخشی داشت، روی انسان‌ها صورت می‌گیرد. انجام جدیدترین روش‌های جراحی پیشنهادی برای نجات جان انسان‌ها روی این حیوانات نشانگر اهمیت خدمتگزاری این حیوانات به انسان‌هاست.

تازه‌ترین و بی‌باکانه‌ترین روش‌هایی که چه در دنیا و چه در کشورمان در جراحی روی حیوانات پیاده شده‌اند را برایمان بگویید؟

تازه‌ترین تحقیقاتی که بر روی این حیوانات بدین منظور انجام شده عبارتند از جراحی‌های ارتوپدی و استفاده از سلول‌های بنیادی در ترمیم سریع‌تر شکستگی‌ها، استفاده از سلول‌های بنیادی در ترمیم پارگی وتر یا زردپی، جداسازی سلول‌های بتا از لوزالمعده و تزریق آن در حیوانات دیابتی به منظور تعمیم آن در درمان دیابت انسان‌ها، پیوند تاندون از تاندون گوساله جنینی به تاندون خرگوش، سگ و اسب، استفاده از سلول‌های بنیادی در ترمیم آرتریت پیشرفته در خرگوش، پیوند غضروف جناغ سینه به جای غضروف مفصلی با استفاده از چسب بیوگلو، پیوند پوست خودی و غیرخودی، پیوند استخوان غیرخودی، استفاد از پلاتین‌های استخوانی و میله‌های ساخته شده از استخوان گاو در ترمیم شکستگی‌های سگ،‌ گوسفند، خرگوش، الاغ و پرندگان، استفاده از تحریکات الکتریکی در ترمیم شکستگی‌ها و پارگی‌های تاندون، استفاده از اشعه لیزر در سرعت ترمیم شکستگی استخوان، استفاده از ام.آر.آی در تشخیص ضایعات مفصلی، جراحی انحراف کره چشم در یک راس گاو پرتولید، جراحی برداشت گنادها در ماهی‌های قزل آلای رنگین کمان به منظور افزایش ضریب رشد، جراحی‌های مختلف در شتر مرغ، جراحی‌های قلب در گوساله و گوسفند و سگ، استنت‌گذاری در عروق قلب سگ که جالب است بدانید تمامی این موارد در دانشکده دامپزشکی دانشگاه شیراز انجام شده و به طور حتم مواردی دیگر در دانشکده‌های دامپزشکی کشورمان نیز تحقق یافته است. در کشورهایی که در پزشکی و جراحی انسان پیشرفت‌های چشمگیری داشته‌اند از این موضوع استفاده کرده و بخش‌های جراحی تجربی حیوانات را در کنار بیمارستان‌ها و مراکز تحقیقاتی خود تأسیس و گسترش داده‌اند که به سبب اهمیت آن جزء جدا نشدنی از مجموعه مراکز تحقیقاتی پزشکی آنهاست.

با توضیحاتی که دادید، لازم است برایمان بگویید باب جراحی حیوانات در کشورمان از چه زمان گشوده شد؟

در ایران باب جراحی حیوانات با تأسیس اولین دانشکده دامپزشکی در تهران و سپس در شیراز شروع شد. دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران در سال 1324 و دانشکده دامپزشکی شیراز در سال 1348 راه‌اندازی شد و از همان زمان متخصصان جراحی دامپزشکی نسبت به آموزش و اشاعه علم و هنر جراحی دامپزشکی اهتمام تمام داشتند. پس از انقلاب اسلامی اولین دوره تخصصی جراحی دامپزشکی در ایران در دانشکده دامپزشکی شیراز توسط اینجانب راه‌اندازی شد و سپس دانشکده دامپزشکی تهران این دوره را راه‌اندازی کرد. اکنون در تمام دانشکده‌های دامپزشکی ایران متخصصان جراحی دامپزشکی که در همین دوره‌های تخصصی جراحی دامپزشکی آموزش دیده‌اند، مشغول فعالیت‌های آموزشی و تحقیقاتی در زمینه جراحی دامپزشکی هستند.

متخصصان و دانش‌آموختگان این رشته شامل دامپزشکان عمومی علاقه‌مند به جراحی دامپزشکی، نسبت به رشته تخصصی جراحی علاقه و تعصب خاصی دارند و تنها رشته‌ای که در حال حاضر انجمن علمی فعالی دارد، انجمن جراحی دامپزشکی ایران است که از سال تاسیس (1376) تاکنون 7 سمپوزیوم جراحی دامپزشکی داخلی و 2 سمپوزیوم جراحی دامپزشکی  بین‌المللی برگزار کرده و هشتمین سمپوزیوم جراحی داخلی نیز هفته اول اسفند (1388) در تهران وسومین سمپوزیوم بین‌المللی جراحی حیوانات در سال 1390 در جزیره کیش برنامه‌ریزی و برگزار خواهد شد. همچنین مجله تخصصی جراحی دامپزشکی ایران به صورت فعال و در شمارگان منظم چاپ و منتشر می‌شود که در بسیاری از موسسات بین‌المللی دنیا اندیکس می‌شود و بزودی امتیاز ISI خود را کسب خواهد کرد. همه این دستاوردها مدیون تلاش مجموعه همکاران متخصص جراحی دامپزشکی سراسر ایران است.

شاید جالب ترین بخش این مصاحبه، شنیدن از نمونه‌های جالب جراحی روی حیوانات از زبان بنیانگذار دوره تخصصی جراحی دامپزشکی در ایران باشد، کما این‌که پیوند لنز داخل چشمی یا آب مروارید یا حتی ارتودنسی دندان‌ها از موارد جالبی هستند که شاید کمتر کسی بداند که روی حیوانات قابل انجامند؟

اگر بخواهم از جالب ترین نمونه‌های حیوانات جراحی شده در دنیا بگویم، به‌عنوان اولین نمونه به اسب کورس معروفی در آمریکا اشاره می‌کنم که با وجود قدرت بدنی بسیار خوب ولی با نزدیک بین شدن چشم‌هایش قادر به انجام مسابقه نبود که تحت بی‌هوشی عمومی لنزهایش را خارج و براساس فیزیک مناسب تشخیص داده شده تراش دادند و سپس به محل اولیه بخیه کردند که پس از چند روز بینایی‌اش اصلاح و در اولین کورس برنده جایزه بزرگی شد.

جالب‌تر آن‌که اخیراً یک قلاده سگ در اروپا مورد عمل جراحی پیوند لنز قرار گرفته است.

از سوی دیگرلاک پشتی که دو پای عقب خود را بر اثر سانحه‌ای از دست می‌دهد، مورد عمل جراحی قرار می‌گیرد و صاحب دو پای مصنوعی چرخدار می‌شود.

اسب مادیانی که حامله و دارای کره اسب گران‌قیمتی بود هم در کانادا براثر سانحه‌ای دچار شکستگی مرکب دست راست خود شد که قابل درمان نبود و می‌بایست قطع می‌شد که پس از قطع یک دست مصنوعی برایش نصب شد تا بتواند کره خود را سالم به‌ دنیا آورد.

حال بشنوید از موارد جالب و جسورانه‌ای در دانشکده دامپزشکی شیراز و تهران...

یادم می‌آید گاو ماده شیرواری که تولید بالایی داشت به علت پیشرفت بیماری از نوک سم پای چپ به بالا مجبور به قطع آن اندام از زیر مفصل تارس متاتارس شد و سپس با عمل جراحی یک پای مصنوعی به دست آورد.

در عین حال آبسه کف پای خرس سنگین وزنی تحت بی‌هوشی عمومی جراحی و درمان شد. همین‌طور دندان‌های نیش چند خرس متعلق به باغ وحش تحت بی‌هوشی عمومی کشیده شد.

 شکستگی هر دو استخوان ران یک رأس روباه، شکستگی استخوان بازوی یک رأس کل کوهی و شکستگی استخوان بازوی دو عقاب همه با پیوند استخوانی از میله‌های استخوانی تهیه شده از استخوان گاو پیوند و درمان شدند.

جالب است بدانید که کشیدن دندان، پر کردن دندان‌های فاسد شده، ارتودنسی دندان، دندان مصنوعی تمام فک بالا و تمام فک پایین اکنون به صورت مرسوم در دام‌های کوچک و در دام‌های بزرگ مانند اسب انجام می‌شود.

همچنین عمل جراحی سزارین در مرغ عشق و طاووس و قرقاول که دچار گیر افتادن تخم و انباشتگی چند تخم در رحم آنها شده بود، انجام شد.

در عین حال عمل جراحی در آوردن رحم و تخمدان و نیز عمل جراحی روی مثانه به روش لاپاراسکوپی در سگ در دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران انجام شده است.

بعلاوه از موارد اعجاب‌انگیر دیگر می‌توان به عمل جراحی روی مفاصل اسب به روش آرتروسکوپی و عمل جراحی دندان یک رأس فُک در جزیره کیش و همچنین عمل جراحی روی 2 راس مار پیتون 5/2 متری در کشور اشاره کرد.

به‌نظر نمی‌رسد با مرتفع شدن بحث بیمه‌ها در کشورهای اروپایی و آمریکا، چالش عمده دیگری برای انجام اعمال جراحی مطرح باشد.پس می‌توان نتیجه گرفت که کشورهای در حال توسعه‌ای چون ایران باید در صدد رفع موانع و مشکلات موجود پیش روی این مقوله در جوامع خود باشند. این چالش‌ها را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

به‌نظر می‌رسد چالش‌های جراحی حیوانات در کشور‌های فقیر یا در حال توسعه تنها بر اثر نبود بستر مناسب فرهنگی برای اهمیت دادن به حیوانات و عشق ورزیدن به موجودیت آنها، نبود امکانات مالی مناسب یا سهولت در امر بیمه‌ کردن حیوانات، نبود امکانات جراحی مناسب و امکانات بستری کردن دام تا بهبود کامل و نیز کمبود متخصصان مجرب جراحی و متخصصان مجرب هوشبری باشد.

با این حال در کشور ما 3 مورد اولیه می‌تواند ایجاد مشکل کند، ولی مورد اول از اهمیت بیشتری برخوردار است که باید در این زمینه مردمی که دوست دارند دارای حیوان دست‌آموز و همدم باشند مورد آموزش و تشویق قرار گیرند و فعالیت‌های فرهنگی مناسبی برای رشد و شکوفایی در ایجاد عشق به موجودیت حیوانات انجام گیرد و راهکارهای مناسب ارائه شود.

با باورهای فرهنگی و بعضا مذهبی حاکم بر جامعه که همزیستی با حیوانات را در بسیاری از اشکال نمی‌پذیرد، چگونه باید برخورد کرد؟

در ایران جراحی دامپزشکی یا جراحی حیوانات با تلاش همکاران متخصص جراحی دامپزشکی جایگاه مناسبی پیدا کرده، ولی هنوز تا سطح بالای جراحی حیوانات در دنیا و کشورهای پیشرفته فاصله زیادی دارد. اولین دلیل آن را می‌توان از نظر فرهنگی مورد توجه قرار داد. جدا از حیواناتی مانند اسب و گاو و نشخوارکنندگان دیگر و پرندگان، سایر حیوانات مانند سگ و گربه نجس محسوب می‌شوند و در حریم خانه به آنها پناه داده نمی‌شود و حتی مورد اذیت و آزار افراد نادان قرار می‌گیرند. با توجه به تأکیدی که دین مبین اسلام در مورد حفظ حقوق حیوانات توسط انسان‌ها دارد و اهمیتی که در کتاب قرآن مجید به حیوانات داده مانند سوره بقره، سوره انعام، والعادیات و دیگر موارد مانند اشاره به سگ اصحاب کهف و شتر صالح و غیره، معلوم نیست ریشه نجس بودن بعضی از حیوانات نسبت به بعضی دیگر در ذهن انسان‌ها در چیست. بخصوص اگر در نظر بگیریم که همه حیوانات اعم از سگ و گاو و گوسفند و اسب و غیره همه آلوده هستند و لازم است پس از دست زدن به این حیوانات انسان دست‌هایش را خوب بشوید و با لباس‌های آلوده به این حیوانات به منزل نرود تا از نظر سلامت موردی برای خود و اعضای خانواده پیش نیاید. اگر توجه کرده باشید حتی یک پزشک پس از معاینه بیمارانش در اولین قدم دست‌هایش را با آب و صابون می‌شوید. آیا این دلیل بر آن است که بیمارش نجس بوده است. بنابراین اگر ما از حیواناتی مانند سگ و گربه به‌عنوان حیوانات همدم استفاده می‌کنیم با رعایت اصول بهداشتی و اقداماتی که برای سلامت حیوان انجام می‌دهیم مانند رسیدگی به وضعیت واکسن‌های ضروری و داروهای ضد انگل و چک‌آپ مرتب توسط دامپزشک سلامت حیوان تضمین و از انتقال آلودگی‌های متقابل جلوگیری خواهد شد و خطری برای صاحب حیوان نخواهد بود. البته باید در نظر داشت که هر حیوان دست آموز و همدم در خانه باید آموزش لازم را ببیند و از جایگاهی که برای او در خانه تعیین شده فراتر نرود. محل غذا خوردن و محل مدفوع کردن و ادرار کردن را در خانه یاد بگیرد. در یک نقطه این کار را انجام دهد و سبب آلوده سازی تمام محوطه خانه نشود. باید از اوامر صاحب خود اطاعت کند و سرپیچی ننماید. نباید به جایگاه حساس زندگی انسان‌ها مانند اتاق خواب و محل نشیمن راه یابد. صاحب حیوان نباید حیوان را برای رفع حاجت به بیرون از خانه ببرد و سبب آلوده‌سازی و مخدوش شدن محیط زیست و محیط زندگی دیگر انسان‌ها شود.

با توجه به زندگی ماشینی امروزه و تفکیک خانواده‌ها، وجود حیوانات همدم که امروزه از نظر تنوع گونه‌ای رو به گسترش هستند برای انسان‌ها اجتناب‌ناپذیر است و در کشور ما نیز گسترش پیدا کرده و هر روز بر تعداد افرادی که برای گریز از تنهایی به همدمی این حیوانات نیاز پیدا می‌کنند افزوده می‌شود. باتوجه به این که قیمت این حیوانات در بعضی موارد بسیار گران است، توجه به سلامت و حفظ موجودیت حیوان برای صاحبش ضروری است. بعضی از موسسات و سازمان‌ها در ایران از سگ‌های زنده‌یاب، سگ‌های تجسسی، سگ‌های پلیس مواد‌یاب و غیره که بسیار گران قیمت هستند (در بعضی موارد قیمت 40 - 30 میلیون تومان برای هر قلاده سگ) استفاده می‌کنند. با در نظر گرفتن تمام این موارد و احتمال بیماری‌ها، تصادفات و حادثه‌های غیرمنتظره نیاز به جراحی و نجات جان این حیوانات احساس می‌شود که با گذری بر کلینیک‌های دانشکده‌های دامپزشکی در سراسر ایران و کلینیک‌های دامپزشکی بخش‌خصوصی بر چند و چون آن و آمار مراجعه‌کنندگان می‌توان به اهمیت جراحی حیوانات پی برد.

در حال حاضر در کشور ما تا چه اندازه امکانات لازم برای انجام اعمال جراحی دامپزشکی فراهم شده است؟

بتازگی علاوه بر امکانات محدودی که در دانشکده‌های دامپزشکی وجود دارد، تعدادی از کلینیک‌های بخش خصوصی نسبت به تجهیز درمانگاه خود با وسایل و فناوری جدید تشخیصی و درمانی جراحی توانسته‌اند تا اندازه‌ای به این نیاز برای نجات جان حیوانات اقدام کنند. بتازگی اغلب دانشکده‌های دامپزشکی سراسر ایران توانسته‌اند بخش جراحی خود را تجهیز نمایند که در امر جراحی و نجات جان دام‌های ارجاعی بیمار مؤثر است ولی امکانات و تجهیزات آنها به روز نیست. امکانات جدید در دنیای پیشرفته جراحی دامپزشکی دیگر اجازه نمی‌دهد جراح به صورت گسترده و تهاجمی عمل جراحی را با دست انجام دهد. این کار، تنها با وسایل ظریف و به طریق مشاهده ویدئویی (اصطلاحا جراحی با حداقل تهاجم) انجام می‌شود. مانند جراحی‌های لاپاراسکوپیک در دام‌های بزرگ و کوچک، جراحی‌های اندوسکوپیک، جراحی‌های آرتروسکوپیک، جراحی‌های میکروسکوپیک، همچنین از دستگاه‌های اکوگرافی، سونوگرافی رنگی، رادیولوژی دیجیتال، وسایل جدید ارتوپدی و ارتودنسی، دستگاه‌های بخیه زن اتوماتیک و غیره در دامپزشکی استفاده می‌شود. ممکن است در مواردی یکی دو مورد از این وسایل در ایران موجود باشد که استثناء است و متاسفانه این فقر در جراحی دامپزشکی ایران وجود دارد.

حفظ جان حیوانات وحشی با اعمال جراحی در صورت بروز هر سانحه در مواردی که توسط محیط‌بانان ارجاع داده شود امکان‌پذیر است که برای حفظ بقای گونه‌های جانوری در پارک‌های ملی و حفاظت شده ضروری است. بخش جراحی دانشکده دامپزشکی شیراز تاکنون موارد زیادی از این نوع را به طریق بی‌هوشی عمومی تحت عمل جراحی قرار داده و توانسته آن حیوانات را به چرخه زیست محیطی خود بازگرداند. مواردی از حیوانات باغ وحش  نیز مورد عمل قرار گرفته و سلامت به آنها  بازگردانیده شده است مانند جراحی چند میمون گرانقیمت،‌ جراحی تومور سرطانی یک گرگ باغ وحش، ترمیم لب و پلک پاره شده یک شیر نر، کشیدن دندان‌های بلند نیش چند خرس و غیره.

این رشته در کشورمان نیازمند توسعه و گسترش بر اساس چه ضرورت‌هایی است و به بیان دیگر این عرصه برای کمک همه جانبه‌تر به نجات جان حیوانات باید در چه جهاتی توسعه یابد؟

در کشورهای پیشرفته در دانشکده‌های دامپزشکی بخش‌های جراحی براساس گونه حیوان و نیز براساس دستگاه و اندام بدن تفکیک شده است همچنین بخش‌های خصوصی دامپزشکی حیطه کاری خود را مشخص و محدود کرده‌اند. در این خصوص بخش جراحی اسب، بخش جراحی گاو و نشخوارکنندگان، بخش جراحی دام‌های کوچک، بخش جراحی پرندگان، بخش جراحی حیوانات وحشی و غیر متعارف، بخش جراحی ارتوپدی، بخش جراحی بافت‌های نرم، بخش جراحی چشم، بخش جراحی قلب و قفسه صدری، بخش هوشبری، بخش تصویربرداری تشخیصی و موارد دیگر را می‌توان نام برد که در هر کدام از این بخش‌ها دامپزشکان جراح مجرب با مسوولیت تمام نسبت به حفظ جان حیوانات با عشق و علاقه تمام خدمتگزاری می‌کنند. در دانشکده‌های دامپزشکی ایران بخش‌های جراحی حداکثر به 2 قسمت جراحی دام‌های کوچک و جراحی دام‌های بزرگ در لوای یک بخش فعالیت دارند. در صورتی که امکان مجزا شدن به بخش‌های مختلف از نظر علمی را دارند. در صورتی که اگر به شاخه‌های مختلف جراحی دامپزشکی در دانشکده‌های دامپزشکی بها داده شود و متخصصان جراحی دامپزشکی در بخش‌های اختصاصی‌تری فعالیت علمی و عملی داشته باشند نه تنها به غنای علمی آنها افزوده خواهد شد، بلکه از نظر تکنیکی اعمال جراحی پیشرفت بیشتری خواهد نمود. لذا تحقیقات در این بخش‌های تخصصی تفکیک شده رشد چشمگیرتری خواهد داشت و قطعاً به ابداع روش‌های جدیدتر علمی در جراحی حیوانات منتهی خواهد شد.

در حال حاضر در دنیا کلینیک‌های تخصصی و فوق تخصصی جراحی حیوانات در حال شکل‌گیری است؛ مانند کلینیک و بیمارستان ارتوپدی حیوانات کوچک، کلینیک دندانپزشکی دام‌های کوچک، کلینیک دندانپزشکی دام‌های بزرگ و کلینیک‌های تخصصی پرندگان زینتی.

انسان‌هایی که شغل دامپزشکی را انتخاب می‌کنند و ملموسانه با این رشته در تماس هستند، انسان‌های علاقه‌مند و دوستدار حیوانات هستند و به دور از انتظارات زیاد به وظیفه خود که شفا دادن حیوانات بیمار و تسکین درد و آلام حیوانات رنج دیده است عمل می‌کنند و در این راه سختی‌های زیادی می‌کشند. فرقی نمی‌کند دامپزشک در کلینیک‌های بخش‌خصوصی باشد یا در کلینیک‌های دانشکده‌های دامپزشکی یا در کلینیک‌های دور افتاده در نزدیکی مراکز دامداری یا در روستاها، سختی و مشقت یکسان است. در اینجا نقش و فعالیت‌های سازمان دامپزشکی کشور و نظام دامپزشکی کشور بسیار حساس است؛  فعالیت‌هایی از جمله: فراهم کردن امکانات لازم و تسهیل واردات وسایل پیشرفته تشخیصی و جراحی و داروهای جدید، در اختیار قرار دادن کمک‌های مالی و تسهیلات اعتباری برای دامپزشکان بخش خصوصی، برگزاری دوره‌های آموزشی کوتاه مدت یا بلندمدت برای دامپزشکان به منظور بروز اطلاعات علمی و عملی آنها، جلوگیری از فعالیت غیرقانونی افراد غیر دامپزشک در حرفه دامپزشکی، مشخص کردن حیطه کاری رده‌های مختلف دامپزشکی مانند وظایف تکنیسین‌های دامپزشکی، تکنیسین‌های واکسیناتور، تعیین وظیفه مأموران غیرحرفه‌ای و غیر تکنیسین دامپزشکی که مشغول به تلقیح مصنوعی هستند و افراد و حرفه‌های دیگری که در کار دامپزشکی دخالت می‌کنند و بعضا غیرقانونی دست به اعمال جراحی روی حیوانات می‌زنند و زندگی آنها را به مخاطره می‌اندازند. با گسترش رشته تخصصی جراحی،‌ در ایران متخصصان زیادی در امر جراحی‌های مختلف دام‌ها وجود دارند. توجه به این متخصصان و قرار دادن امکانات لازم در اختیار آنها و بها دادن و ارزش نهادن به آرمان‌های حرفه‌ای این جراحان دامپزشک زحمتکش می‌تواند سبب گسترش و تسهیل روش‌های درمانی جراحی پیچیده در دام‌ها شود و از ورود دامپزشکان غیربومی و ناشناس به بخش خصوصی و تحمل هزینه‌های گزاف ارزی ممانعت به عمل آورد. همان‌گونه که دامپزشکان ایرانی ولو متخصص نمی‌توانند در کشورهای دیگر براحتی دست به فعالیت دامپزشکی بزنند، سازمان دامپزشکی و نظام دامپزشکی کشور ما نیز لازم است با تصویب قوانین لازم از ورود دامپزشکان غیربومی به منظور انجام فعالیت‌های دامپزشکی در ایران خودداری کنند.

امید است با توجه به نقش حیوانات در محیط زیست و تاثیر آنها در زندگی انسان‌ها و نیاز روزمره انسان‌ها به حیوانات روزبه‌روز علم و هنر و فناوری‌های جدید برای جراحی و نجات جان حیوانات بخصوص در کشور عزیز ما گسترش یابد.

پونه شیرازی

عکسبرداری از محوطه صفاقی یک شترمرغ به منظور تشخیص ضایعات داخل محوطه بطنی