سهم ما از دنیای فناوری

داشتن درکی صحیح از توانمندی فناوری خود و سایر کشورهای دنیا در تمامی ‌مراحل سیاستگذاری و توسعه فناوری باید همراه سیاستگذاران و مجریان توسعه علم و فناوری کشورها باشد. به همین منظور انجمن مدیریت فناوری ایران به منظور بسط و گسترش فناوری، گزارش پایش جهانی توانمندی فناوری را ارائه و تلاش خود را بر ادامه این روند متمرکز کرده است. به طور کلی این انجمن از انتشار این گزارش 5 هدف بین‌المللی را دنبال کرده است.

افزایش آگاهی از سطح فناوری کشورهای مختلف دنیا و ارائه مدلی جهانی به منظور ارزیابی سطح توانمندی فناوری آنها، شفاف‌سازی و افزایش آگاهی از سطح فناوری مناطق جغرافیایی مختلف دنیا از جمله این اهداف هستند.در ضمن بررسی حوزه‌ فناوری‌های مختلف در سطح بین‌الملل و ارائه گزارش‌های تحلیلی ویژه برای افزایش آگاهی نسبت به آن و کمک به سیاستگذاری در حوزه فناوری به تمامی ‌کشورها بویژه کشورهای کمتر توسعه‌یافته و در حال توسعه را هم باید به این اهداف اضافه کرد.

ریشه و اساس تمامی‌ اهداف ذکر شده در کمک به کشورها جهت اتخاذ سیاست‌های مناسب در حوزه علم و فناوری خلاصه می‌شود. ایجاد مدلی بین‌المللی به منظور پایش سطح توانمندی فناوری کشورهای دنیا که در فواصل زمانی منظم به بیان جایگاه فناوری کشورهای مختلف در مقایسه با سایر کشورها می‌پردازد می‌تواند در افزایش هرچه بیشتر آگاهی سیاستگذاران کشورهای مختلف نسبت به وضعیت توانمندی فناوری کشور خود و سایر کشورها کمک نماید.

گزارش پایش جهانی توانمندی فناوری 2009 در ابتدای سال جاری توسط گروهی از نخبگان و خبرگان حوزه فناوری کشور که سابقه حضور در پروژه‌های ملی مختلف همچون طرح تحول راهبردی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری را داشتند به هیات مدیره انجمن مدیریت فناوری ایران ارائه شد و برای حمایت، در سال 2009 مورد تایید هیات مدیره قرار گرفت. تحقیقات صرف شده برای پروژه تقریبا یک‌سال و نیم به طول انجامیده است و از ابتدای سال جاری با تایید هیات مدیره انجمن مدیریت فناوری ایران مورد حمایت رسمی‌ قرار گرفته است. مدیریت پروژه پایش جهانی توانمندی فناوری در سال 2009 را دکتر سید حبیب‌الله طباطباییان، عضو هیات علمی‌ دانشگاه علامه طباطبایی بر عهده دارد و همچنین مهندس رضا نقی‌زاده به عنوان مسوول پژوهشی پروژه پایش جهانی توانمندی فناوری 2009 از مدیران این پروژه ملی و بین‌المللی است.

به منظور حمایت از این پروژه ملی معاونت برنامه‌ریزی، توسعه و فناوری وزارت صنایع و معادن، مرکز تحقیقات سیاست علمی ‌کشور، دفتر همکاری‌های فناوری ریاست جمهوری و سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو) شرکت داشته‌اند.

تاکنون مطمئنا تلاش‌های زیادی در عرصه جهانی به منظور پایش توانمندی فناوری و صنعتی کشورها به کار گرفته شده است که از آن جمله می‌توان به تلاش‌های صورت گرفته در مدل‌های ارائه شده از طرف مجمع جهانی اقتصاد، سازمان ملل متحد، بانک جهانی، رند Rand ، آرکو arco و سایر مدل‌ها اشاره کرد. این مدل‌ها هموارکننده مسیر ارزیابی‌های جامع از سطح توانمندی فناوری کشورهاست. در گزارش پایش جهانی توانمندی فناوری نیز سعی شده است با استفاده از تجربیات موجود در مدل‌های بین‌المللی مختلف، به پایشی جامع از سطح توانمندی فناوری کشورها پرداخته و شاخصی ‌ترکیبی ارائه شود که بیانگر واقعیت‌های بیشتری از سطح توانمندی فناوری کشورهای دنیاست. با همه ویژگی‌هایی که شاخص‌ ترکیبی جدید دارد باید به این نکته توجه داشت که این شاخص نیز تمام ‌ابعاد و توانمندی‌های فناوری یک کشور را مورد سنجش قرار نمی‌دهد، اما مهم این است که این شاخص ‌ترکیبی قابلیت بیان واقعیت‌ها را به صورت ساده برای سیاستگذاران در هر کشور دارد. مطمئنا سیاستگذاران و مسوولان فناوری در هر کشور پس از مطالعه این گزارش، برای کسب آگاهی‌های بیشتر باید به تحلیل‌های عمیق‌تر در زوایای مختلف این گزارش بپردازند.

شاخص پایش توانمندی فناوری، شاخصی‌ترکیبی است که به سیاستگذاران جهت اتخاذ سیاست‌های مناسب علم و فناوری کمک می‌کند. شاخص‌ترکیبی پایش توانمندی فناوری، به کشورها این امکان را می‌دهد تا خود را با سایر کشورها مقایسه کنند و از این طریق بتوانند سیاست‌های مناسب‌تری را به مرحله اجرا بگذارند. عناصر مختلفی در تعیین میزان توانمندی فناورانه یک کشور موثر است و در این میان، یک شاخص کلی می‌تواند به شکل ساده‌تری نسبت به شاخص‌های مختلف، یک پایش صورت دهد.

در طراحی شاخص پایش توانمندی فناوری، چند نکته اساسی مورد نظر قرار گرفته و تمرکز بر شاخص‌هایی که ابعاد بیشتری از توانمندی فناورانه یک کشور را تا حد امکان مورد سنجش قرار می‌دهند از این جمله قلمداد می‌شود و البته قابل استفاده بودن برای کشورهای مختلف، فارغ از میزان توسعه‌یافتگی آنها، پوشش تعداد مناسبی از کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه و در نظرگیری وزن منطقی برای شاخص‌ها را هم باید به این نکات اضافه کرد.

شاخص‌ ترکیبی پایش توانمندی فناوری سعی کرده است، رابطه منطقی میان تعداد کشورها و تعداد شاخص‌های در نظر گرفته شده در مدل برقرار کند. با توجه به این مساله که هرچه تعداد شاخص‌های پایش توانمندی افزایش ‌یابد، تعداد کشورهایی که نمره آنها قابل محاسبه است کمتر می‌شود، لزوم ایجاد ارتباط منطقی بین تعداد شاخص‌ها و تعداد کشورها ضروری به نظر می‌رسد. شاخص مذکور علاوه بر پوشش نیازمندی‌ کشورهای توسعه‌یافته به علت ارائه ساختار منطقی در ارائه وزن به شاخص‌ها، این امکان را برای کشورهای در حال توسعه که عموما از توسعه‌ای نامتوازن رنج می‌برند فراهم می‌‌کند که درک دقیق‌تری از جایگاه خود در سطح فناوری جهانی داشته باشند. در شاخص پایش توانمندی فناوری در سال 2009، هفتاد کشور از قاره‌های مختلف مورد سنجش و پایش قرار گرفته‌اند. در این رتبه‌بندی کشور‌های دنیا در قالب 3 دسته از کشورها با اقتصاد بزرگ (تولید ناخالص داخلی بیش از هزار میلیارد دلار)، متوسط (تولید ناخالص داخلی بین 200 تا هزار میلیارد دلار) و کوچک (تولید ناخالص داخلی کمتر از 200 میلیارد دلار) ارزیابی شده‌اند.

از میان 70 کشور مورد بررسی، 12 کشور در اقتصادهای بزرگ، 23 کشور در اقتصادهای متوسط و 35 کشور در اقتصادهای کوچک قرار دارند.

شاخص پایش توانمندی فناوری دارای 3 بعد زیرساخت توسعه فناوری، توانمندی نوآوری و کیفیت سرمایه‌گذاری است. یکی از ویژگی‌های شاخص پایش توانمندی فناوری، ارائه وزن‌های منطقی برای هر سه ‌بعد است. در این شاخص به جای قرار دادن مقدار مساوی برای همه ابعاد، با استفاده از روش تحلیل عاملی وزن‌های مختلفی به ابعاد داده شد که بهتر به ارزیابی توانمندی فناورانه کشورها بخصوص کشورهای در حال توسعه بپردازد. بعد زیرساخت توسعه فناوری با وزن 5/0 بیشترین اهمیت را در ارزیابی توانمندی فناوری کشورها دارد و ابعاد توانمندی نوآوری و کیفیت سرمایه‌گذاری در اولویت‌های بعدی است.

بر اساس رتبه‌بندی صورت گرفته در این پژوهش ملی و بین‌المللی، ایران در میان کشورهای با اقتصاد متوسط رتبه بیستم را کسب کرده است. همچنین ایران در میان کشورهای با اقتصاد متوسط در بعد زیرساخت توسعه فناوری رتبه 20، در بعد توانمندی نوآوری رتبه 16 و در بعد کیفیت سرمایه‌گذاری رتبه 23 را به دست آورده است. البته گفتنی است؛ در رتبه‌بندی کشورها بدون مد نظر قرار دادن حجم اقتصاد آنها، ایران از میان 70 کشور دنیا دارای رتبه 45 است.

انتشار گزارش پایش جهانی توانمندی فناوری در سال 2009، به طور رسمی‌ هفته گذشته در سالن اجتماعات سازمان مدیریت صنعتی صورت پذیرفت. انتشار این گزارش، شروعی برای ارزیابی‌های دقیق از وضعیت توانمندی‌های فناوری کشور چه در حوزه ملی و چه در حوزه بخشی است. بر همین اساس تلاش بر آن است تا در فاصله یکساله میان انتشار گزارش سال 2009 تا گزارش پایش جهانی توانمندی فناوری سال 2010، گزارش‌های مختلف دیگری با رویکرد مقتضیات مورد نیاز برای تحقق چشم‌انداز 20 ساله کشور و ارائه نکات سیاستی به نهادهای مسوول سیاستگذار در کشور بر اساس گزارش پایش جهانی توانمندی فناوری 2009 به تعمیق پایش‌های توانمندی فناوری بویژه در ایران پرداخته شود تا شاهد تحقق هر چه سریع‌تر چشم‌انداز 20 ساله کشور و سایر اسناد بالادستی کشور باشیم.

بهاره صفوی