تاریخ و جغرافیای سالمندی

در بسیاری از اقوام ابتدایی آنها که با شکار و جمع‌آوری آذوقه زندگی می‌گذراندند یا دامدارانی که کوچ می‌کردند، نیروی جسمی افراد برای مشارکت در امور قبیله مهم‌ترین عامل محسوب می‌شد و همین که افراد در اثر پیری نیروی جسمی خود را از دست می‌دادند از امور قبیله کنار گذاشته می‌شدند و در برخی موارد هم محکوم به مرگ بودند. این حکم در هر قبیله‌ای به شکلی مطابق رسوم و اعتقادات آنها انجام می‌شد.

در برخی دیگر از فرهنگ‌ها نقش هائی جدید، سالمندان آنان را با دوره‌ای فعال و رضایت بخش روبه‌رو می‌سازد. بسیاری از فرهنگ‌ها، تحت تاثیر کنفسیوس با تمام نواقصشان به احترام سالمندان تاکید دارند. با آن که نفوذ کلام کنفسیوس بتدریج ضعیف می‌شود، نقطه‌نظرهایش هنوز در چند کشور و ازجمله ژاپن که به پیوندهای خانوادگی و احترام به بزرگ‌ترها بها می‌دهند، از رونق خاصی برخوردار است.

در این کشور 47 درصد هزینه‌های بهداشتی برای سالمندان صرف می‌شود.

در چین برنامه‌های خاصی جهت حمایت از سالمندان به اجرا درآمده است. براساس این برنامه‌ها و سایت‌های جدید فرزندان و بچه‌هایی که از نظر سنی بزرگ می‌شوند طبق قانون وظیفه دارند از والدین خود حمایت و دستگیری نمایند و کوتاهی در این زمینه مستوجب تنبیه است.

هر چه به زمان معاصر نزدیک می‌شویم در کشورهای توسعه یافته و روبه توسعه رسیدگی به سالمندان بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

نمونه دیگر از اقدامات حمایتی سالمندان را در کشور فیلیپین می‌توان برشمرد. کازه یک گروه از سازمان‌های دولتی و غیردولتی و مردمی در این کشور است که برای رفع نیازهای اقتصادی و اجتماعی پیران اقداماتی انجام می‌دهد. کازه تلاش می‌کند تا پیران، با فراهم ساختن مهارت، تامین مالی اولیه و حمایت بازاریابی، عضو فعال و معنی‌داری از اقتصاد محلی باشد.

در ژاپن نیز به منظور مقابله با پدیده سالمندی یک استراتژی 10 ساله به نام طلائی جهت تغییر نظام ارائه خدمت سالمندان معرفی شد. از خدمات جدید نظیر پرستار مراقبت در منزل، مراقبت‌های اولیه و بستری در منزل نیز جهت کمک به سالمندان استفاده شد. در این کشور آسایشگاه اختصاص به دسته‌ای از بیماری‌ها بویژه بیماری‌های مزمن مانند سل ریوی و غیره اختصاص دارد از اقدامات دیگر ایجاد تغییرات عمده است که در نظام بیمه حاصل شده است. تاسیس یک موسسه جدید بیمه‌ای به نام سیستم سلامت سالمندان که تنها عهده‌دار بیمه بازنشستگان شد.. سهم پرداختی سالمندان از هزینه‌های آنان نسبت به سایر مردم کمتر است.

دوران سالمندی در کشور آمریکا نیز به گونه‌ای دیگر طی می‌شود. براساس سرشماری نفوس و مسکن این کشور در حدود 36 میلیون نفر از افراد این کشور بالای 65 سال سن دارند. که 12 درصد جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند. پیش‌بینی شده است تا سال 2030 جمعیت سالمند در این کشور به 72 میلیون نفر برسد. در آمریکا طول عمر و سلامت در میزان امید به زندگی مردان مقام 19 و در مورد زنان مقام 17 را میان کشورهای دنیا دارد.

دراین کشور مشارکت نیروهای کارگری سالمند بشدت کاهش یافته و اشتغال به کار نیمه‌وقت در آنان افزایش یافته است. مردان بیش از زنان مایل به بازنشستگی هستند زیرا میزان حقوق بازنشستگی آنان بیش از زنان است.

تامین اجتماعی در این کشور بیشترین منابع درآمد سالمندان را تامین می‌کند. در پیش‌بینی‌های بیمه‌ای برای یک دوره 75 ساله کسری بودجه،‌ طرح‌های بیمه بازنشستگی و بازماندگان و از کار افتادگی معادل نزدیک به دو درصد درآمدهای مشمول کسر مالیات است. آمریکا از معدود کشورهایی است که به تدوین برنامه جامع خدمات سالمندی پرداخته است و این برنامه هر 5 سال یک بار تمدید می‌شود.

در کشور ما حدود 7 درصد سالمندان کشور به تنهایی زندگی می‌کنند، 30 درصد با فرزندان و 70 درصد با همسر و فرزندانشان زندگی می‌کنند، اما میزان زندگی تنها در بین زنان سالمند 8/12 درصد و در بین مردان سالمند 8/2 درصد است.

باورهای غلط درباره سالمندی که این دوران را زمان زندگی غیر‌فعال می‌دانند، فعالیت‌های موازی بین دستگاه‌های مسوول، به گفته مسوولان امور سالمندی ضعف آماری از وضعیت سالمندان، پوشش ناکافی بیمه و عدم کفایت سیستم بهداشت و درمان مهم‌ترین چالش‌های سالمندان در ایران است.

احترام گذاشتن به سالمندان در فرهنگ ایرانی اسلامی از اداب رایج به شمار می‌رود. 30 سازمان مردمی در حوزه سالمندی فعال هستند و هر سال قوانین جدیدی در حمایت از سالمندان به مجلس سپرده می‌شود.

سال 85 حدود 5 میلیون و 100 هزار نفر برآورد شد و پیش‌بینی می‌شود جمعیت سالمند ایران در سال 2050 میلادی به 25 میلیون نفر بالغ شود که حدود یک‌چهارم جمعیت آن زمان است.

طبق آخرین برآورد‌های سرشماری 2/5 درصد جمعیت کشور را سالمندان تشکیل می‌دهند. طبق آماری که سال گذشته اعلام شد از جمعیت 5 میلیونی سالمند کشور حدود 3 میلیون نفر تحت پوشش یکی از سازمان‌های بیمه‌ای یا حمایتی هستند، یک میلیون و 300 هزار نفر تحت پوشش کمیته امداد هستند که این رقم طی 2 سال گذشته هیچ تغییری نکرده است گرچه آمار سالمندان رو به افزایش است، یک میلیون و 600 هزار نفر تحت پوشش سازمان تامین اجتماعی و بازنشستگی و حدود 100 هزار سالمند نیز در 250 مرکز نگهداری تحت پوشش بهزیستی زندگی می‌کنند.

در سال جاری با توجه به طرح بیمه ایرانیان پوشش بیمه‌ای سالمندان نیز ممکن است گسترش فراگیری یافته باشد اما این بیمه به صورت خویش فرما است و اغلب سالمندان تا بسیار نیازمند نشوند مثلا روی تخت بیمارستان و در نوبت عمل جراحی نباشند برای گرفتن دفترچه بیمه هزینه نمی‌کنند.

این بیمه فقط بخشی از مشکلات درمانی مردم از جمله سالمندان را حل می‌کند.

اگر برنامه‌ریزان و سیاستگذاران کشور از هم اکنون برنامه مدون و خاصی برای این قشر نداشته باشند در 20 سال آینده، کشور دچار یک بحران و معضل اساسی برای رفع مشکل و مسائل پیش‌آمده ناشی از مسائل اقتصادی، اجتماعی و غیره این قشر روبرو می‌شود. یکی از راهکارهای جلوگیری از ایجاد چنین معضلا‌تی، فعال‌شدن شورای ملی سالمندان به منظور ساماندهی سلا‌مت و رفاه این قشر است، البته این شورا با عضویت هشت وزارتخانه در سال 83 تشکیل شده، اما تاکنون هنوز موفق به ارائه طرح اجرایی و نقش آفرینی در زندگی سالمندان نشده است.

پویایی سالمندی به عوامل مرتبطی وابسته است. جمعیت اقتصاد و فرهنگ از مهم‌ترین آنها به شمار می‌روند. امروزه در کشورهای پیشرفته سالمندی جمعیتی رو به رشد با نیازهای فزاینده تلقی می‌شود و دولت‌ها در جهت رفع نیازهای این قشر از جمعیت برنامه‌ریزی می‌کنند.

بد نیست در کشور ما نیز با اندوخته‌ای از تجربیات این کشورها سعی کنیم دوران سالمندی را به سمت بهره‌وری بیشتر سوق دهیم و با توجه به جایگاه ویژه سالمندان در فرهنگ ایرانی اسلامی خدماتی در خور و شایسته مطابق با استانداردهای جهانی در اختیار این گروه از جامعه قرار دهیم.