فیروزه ؛‌ سنگ آرزو

خیلی ها نیشابور را با فیروزه اش می شناسند، و شاید به همین خاطر نیشابور را «شهر فیروزه» نامیده اند.
سنگ فیروزه(turquoise) یک سنگ نیمه قیمتی، متخلخل و نیمه شفاف است که معمولا به صورت یک سنگ صیقلی بریده می‌شود.این کانی هیدروفسفات مس و آلومینیوم است. اعتقاد بر این است که فیروزه برای اولین بار در ترکیه یافت و بنا بر این نامش به کلمه فرانسه ترکیه یعنی Turquie نامیده شد.

فیروزه در مناطق بیابانی جهان یافت می‌شوند. کوچکترین فیروزه، فیروزه پارسی (ایرانی) است. فیروزه آبی بیشتر به شکل تخم مرغی و بدون زمینه است ، اما رگه‌های سنگ فیروزه آمریکای شمالی سبزتر و دارای رگه‌های زمینه‌ای است.

به عقیده سنگ شناسان ، در طول سالها استفاده از سنگ فیروزه، چربی بدن توسط سنگ جذب و رنگ آن را به آهستگی تغییر می دهد.

فیروزه دارای سختی شش و وزن مخصوص 60/2 تا 85/2 است. این سنگ نیمه قیمتی هم اینک جواهر بین المللی ایران به حساب می آید.

نیشابور و معدن فیروزه

زیباترین و بی همتابرین فیروزه جهان از معدن فیروزه نیشابور به دست می آید. فیروزه نیشابور به دلیل کیفیت عالی آن ، بویژه انواع عجمی و شجری، ممتاز و از معروفیت خاصی برخوردار است.

وجود نمونه های زیبایی از این سنگ در موزه های مطرح جهان چون موزه زمین شناسی لندن ، آمریکا و موزه علوم زمین تهران خود گواه بر ارزش این سنگ قیمتی است.

معدن فیروزه نیشابور در 55 کیلومتری شمال شرق این شهر قرار دارد و دارای ذخیره ای بیش از 9 هزار تن و ظرفیت تولید سالانه 19 تن است.از هر تن سنگ فیروزه به طور متوسط 8 تا 10 کیلوگرم فیروزه استخراج می شود که عمدتاً به منظور تزئینات و سنگ قیمتی مورد استفاده قرار می گیرد.

سنگ آرزو  فیروزه، جواهر آبی رنگی است که در سالهای دور روی تاج فرعونها ، پادشاهان و امپراتوران باستان نصب می شد و احتمالا یکی از قدیمی ترین سنگهای شناخته می شود.

رنگ آبی فیروزه، آن را از سایر سنگها متمایز و به آن ارزش بخشیده و منجر شده است تا از آن به عنوان یک جواهر استفاده شود. فیروزه از حدود 200 سال قبل از میلاد، توسط آمریکایی های بومی جنوب غربی ایالات متحده و توسط تعداد زیادی از قبایل هندی در مکزیک به طور گسترده استفاده می شد.

اخیرا فیروزه به طور گسترده در بین مردم در تمام مشاغل و از طرف تعداد زیادی از گروه های نژادی مختلف پذیرفته شده است.

در خصوص چگونگی به وجود آمدن این سنگ نظرات مختلفی از سوی دانشمندان و زمین شناسان مطرح می شود که از آن جمله می توان به این دیدگاه اشاره کرد که می گوید این سنگ به طور شیمیایی یعنی ترکیب هیدرات فسفات، مس و آلمینیوم به وجود آمده است.

به اعتقاد این گروه از زمین شناسان،فیروزه بر اثر برخورد شهاب سنگ به زمین، در آبهای زیر زمینی از میان سنگ آلمینیوم در حضور مس شکل گرفت.

این که فیروزه در بیشتر اوقات در رسوبات مس در محیط های بایر و نسبتا کم آب یافت شده است،این دیدگاه را تقویت می کند و به همین دلیل اغلب زمین شناسان رسوبات مس را به عنوان ماده معدنی فرعی می شناسند.

برای هزاران سال، مرغوبترین فیروزه آبی سیر در ایران کشف شد و همیشه فیروزه ایرانی ، به عنوان مرغوبترین فیروزه به لحاظ کیفیت همراه بوده است.

اگر چه امروزه بیشترین مقدار فیروزه از معادن ایالات متحده آمریکا استخراج می شود و آن کشور از نظر تولید کمی این سنگ نیمه قیمتی از ایران جلوتر است، اما باز هم بالاترین کیفیت فیروزه در جهان متعلق به ایران است.

فیروزه از نظر رنگ، نقش و کیفیت انواع متنوعی دارد که مرغوبترین و معروفترین آنها عبارتند از فیروزه عجمی و فیروزه شجری که هر دو نوع آن در ایران موجود است. کمیاب بودن، دشواری استخراج، دارا بودن نقوش و رگه های زیبا، خواص دارویی و ارزش اقتصادی این سنگ از جمله دلایل علاقمندی افراد به استفاده از آن است. معدن سنگ فیروزه تنها منحصر به چند کشور جهان است که بزرگترین و مرغوبترین آن در ایران قرار دارد.

از آنجا که فیروزه به صورت رگه هایی در سنگ قرار دارد ، الزاما برای استخراج آن از معدن باید از روش سنتی و دستی (نیروی انسانی) بهره گرفت تا به رگه های فیروزه صدمه ای وارد نشود و بهترین بهره وری از رگه ها صورت پذیرد.

این امر نیاز به وقت، دقت، حوصله و تخصص دارد که موجب سختی استخراج این سنگ گرانبها می گردد.

برای استخراج سنگ فیروزه از معدن علاوه بر ماشین آلات و ابزار مخصوص معدن که خود به تنهایی سرمایه کلانی می طلبد به تعداد زیادی متخصص و افراد خبره (متخصص فیروزه) نیز نیاز است که این مهم موجب دو چندان شدن هزینه استخراج سنگ فیروزه می شود. از مرحله استخراج سنگ فیروزه در معدن تا رسیدن آن به دست خریدار مراحل متعددی طی می شود.

سنگ فیروزه بهترین و منحصر به فرد ترین سنگ قیمتی است که در آن می توان رگه های زیبایی از اشکال، اشیاء، گیاهان، درختان و ... را یافت که این خصیصه فیروزه موجب دو چندان کردن زیبایی و ارزش آن شده است.

قدما و پیشینیان و بزرگان بر این عقیده بودند و هستند که فیروزه سنگ آرزو است ، بدین معنی که با نگاه کردن و لمس کردن فیروزه و نیت کردن و (آرزو کردن) می توان به آرزوی خود دست یافت.

مجموعه عوامل از قبیل کمیابی ، زیبایی ، سختی در استخراج تا تراشیدن و عقایدی که در مورد کاربرد فیروزه وجود دارد سبب شده است تا این سنگ تزئینی علاوه بر دارا بودن ارزش هنری و معنوی ، دارای ارزش بالای مادی نیز باشد.

هم اکنون فیروزه هایی در جهان یافت می شوند که به علت منحصر به فرد بودن آنها در بزرگی، رنگ، کیفیت فوق العاده و یا نقش زیبای آن قابل قیمت گذاری نیستند و یا اگر قابل قیمت گذاری باشند توسط کارشناسان حرفه ای بین المللی این مهم صورت می پذیرد.

به نظر می رسد همین مساله نیز سبب شده است تا افرادی در صدد بر آیند تا سنگهای قیمتی از جمله فیروزه را به صورت بدل از مواد مصنوعی پلیمری تهیه و به بازار عرضه کنندف اگر چه این نوع تولیدات بدلی نه تنها دارای بار هنری، معنوی و مادی نیستند بلکه استفاده ممتد از آنها موجب ایجاد حساسیت هایی در نواحی پوست و ریه می شود.