تولید کتابهای درسی در بخش خصوصی

کتابهای درسی چگونه تولید می‌شوند؟

1-‌ انتشار آزاد و صدور مجوز به‌وسیله وزارت آموزش

1-‌1-‌ مقاطع آموزشی

در ژاپن،‌کتابهای درسی تا پایان جنگ دوم جهانی، بوسیله دولت تولید می‌شد. پس از جنگ، اصل رقابت آزاد، برای اولین بار در دنیای نشر کتابهای درسی نیز مطرح شد. در عین حال این بدان معنی نیست که شرکتهای نشر خصوصی، می‌توانستند خود، دوره تحصیلات را شکل دهند و بر این روال کتابهای درسی را تولید کنند. آنها باید مقاطع آموزشی را که بوسیله وزارت آموزش تعیین شده بود، پیگیری کنند.

در هر مقطع، موضوعاتی که تعلیم داده می‌شود، همچنین سطح مطالب و سن مخاطبان مشخص می‌شود. برای مثال موضوع <الکتریسیته> در درس علوم ابتدایی به صورت زیر مشخص می‌شود:

کلاس سوم (سن: 8 سال)

آنها باید توانایی تشخیص مواد هادی را از مواد غیرهادی با ایجاد یک جریان ساده الکتریسیته و با استفاده از یک باتری و یک لامپ مینیاتوری بدست آورند.

کلاس چهارم (سن: 9 سال)

آنها باید این را بفهمند که اگر تعداد باتری‌ها افزایش یابد، شدت نور لامپ و سرعت یک موتور بیشتر می‌شود. در این تجربیات از باتری‌های مختلف استفاده می‌شود.

کلاس ششم

آنها باید الکتریسیته و عملکرد آن را در مغناطیس‌ها بیاموزند و این‌که یک الکترومغناطیس با استفاده از همین عملکرد ساخته می‌شود. آنان باید بعضی اجزای مورد استفاده در موتورها و الکترومغناطیس را بشناسند؛ همچنین با تولید حرارت بر اثر جریان الکتریکی آشنا شوند.

برنامه‌ریزی و سطح‌بندی مقاطع مختلف ‌در کشورهای دیگر نیز مورد توجه واقع شد و برای مثال در انگلستان و فرانسه، این امر موجب تغییرات و اصلاحاتی در سطح آموزشها ملی شد.

2-‌1-‌‌ مراحل اولیه تولید کتاب درسی

برای کسب مجوز نشر، ابتدا کتاب پیشنهادی بررسی و نکات زیر ارزیابی می‌شوند:

-‌ تمام مطالبی که لازم است در کتاب آمده باشند.

-‌ سطح مطالب با توانایی دانش‌آموزان تناسب داشته باشد.

-‌ اطلاعات ارائه شده، صحیح باشند.

پس از ارزیابی ممکن است مسوولان وزارتخانه درخواست تغییراتی را پیشنهاد کنند. بنابراین شرکت خصوصی منتشر کننده کتاب درسی باید طرح جدیدی ارائه دهد تا امکان تصویب و اخذ مجوز را داشته باشد.

3-‌1-‌‌ دوره تجدید نظر

تمام کتابهای درسی هر 4 سال یکبار مورد بررسی مجدد قرار می‌گیرند و با اضافه کردن مطالب جدیدی از پیشرفت‌های دنیای علم و آموزش، اصطلاحا به‌روز می‌شوند. مقاطع تحصیلی نیز هر 10 تا 12 سال مورد تجدید نظر قرار می‌گیرند.

2-‌ شمارگان نشر

برای دوره دبیرستان و برای هر درس، کتابهای زیادی وجود دارد. مثلا برای درس علوم پایه سال اول دبیرستان، بیش از 40 عنوان کتاب منتشر می‌شود. علت آن است که جهت‌گیری دانش‌آموزان برای آینده بسیار متفاوت و گوناگون است؛ (برای مثال عده‌ای در علوم اجتماعی، بعضی در علوم طبیعی و یا ... و دیگران هم به دنبال کار می‌روند) همچنین سطوح علمی دانش‌آموزان در مدارس مختلف یکسان نیست؛ در بعضی مدارس سطح علمی دانش‌آموزان بسیار بالا و در بعضی دیگر بسیار پایین است.

3-‌ پرداخت کمک هزینه برای کتابهای درسی دوره ابتدایی و بالاتر

هزینه تولید کتابهای درسی با کمک دولت، پایین نگه داشته می‌شود، همچنین این امر با کنترل تعداد و تیراژ کتابهای منتشره، تعداد رنگها و کیفیت کاغذهای به کار رفته نیز صورت می‌گیرد.

تحصیل علوم و کتابهای درسی

1-‌ مقصود از آموزش در دوره ابتدایی

مهمترین مقصود، رشد علاقه‌مندی به طبیعت در میان کودکان است. ما می‌خواهیم جاذبه‌های طبیعت را به کودکان بشناسانیم و از این طریق آنها را به طبیعت علاقه‌مند کنیم.

مشکل بزرگی که انسان در این دوران با آن دست به گریبان است، نابودی طبیعت است. این مشکل مربوط به نقطه‌ای خاص نیست، بلکه تمام نقاط زمین در معرض این خطر بزرگ قرار گرفته است. از این رو و برای حل این مساله بزرگ، باید عشق به طبیعت را در جهان و در میان انسانها گسترش دهیم. برای رسیدن به این مقصود است که آموزش و منابع آن اهمیت پیدا می‌کنند.

2-‌ چهارچوبه کتابهای درسی و روش آموزش آنها

در معرفی هر موضوع، این‌که چگونه و در چه شرایطی امری اتفاق می‌افتد، از مهمترین وجوه یک کتاب درسی است. آموزش و موفقیت در آن، از علاقه‌مند کردن کودکان آغاز می‌شود. چه در این آغاز و چه در مسیر و انجام کار، تصاویر، نقش مهمی را به عهده دارند. آنها باید جاذبه کافی داشته باشند و کودکان را به این فکر وادارند که: این چیست؟ عجب چیز عجیبی! ممکن است چنین تجربه‌ای برای من هم اتفاق بیفتد؟ من کوشش خودم را خواهم کرد.

دومین سیاست ما این است که در حین آزمایشات، تمام سوالات کودکان جمع‌آوری و یکایک آنها بررسی شود. سپس شرایطی فراهم آید تا خود، پاسخ سوالات را پیدا کنند. اطلاعات ارائه شده در هر صفحه را می‌توان در چند ثانیه خواند، اما هیچ‌کس از این طریق به دانش واقعی دست نمی‌یابد. وقتی مساله کسی به وسیله مغز و دستان خودش حل می‌شود، او از این نتیجه به هیجان می‌آید. بنابراین دانشی که به دست آورده است، دانشی بدون واسطه و خالص است.

سومین سیاست، فراهم آوردن امکان تجربیات آزمایشگاهی امن و جالب برای کودکان است. آنها آموزش از طریق آزمایش را بسیار دوست دارند.

چهارمین سیاست، کاربرد تصویر، نقاشی و باکس‌های جالب و آگاه کننده و رنگین است.

تولید کتابهای درسی علمی

1 - طرح

طرح کلی به وسیله شورای ویرایش که از ویراستاران و معلمان تشکیل شده است، تهیه می‌شود. روش ویرایش، قطع، تعداد صفحات و نکات عمده دیگر، کاملا بررسی و مشخص می‌شود. همچنین کتاب درسی پیشنهاد شده از سوی هر ناشر در شورایی از معلمان علوم بررسی و درباره آن تصمیم نهایی گرفته می شود.

2 - متن

متن‌ها به وسیله معلمانی که وابسته به شورای ویرایش هستند، نوشته می‌شود. ممکن است حرفه‌ای نبودن نویسندگان، موجب ضعف‌هایی در بعضی مطالب شود. پس ویراستاران، پس از جمع‌آوری و سازماندهی مطالب، ابتدا آنها را آزمایش و سپس در میان کارشناسان هر رشته مبادله می‌کنند. پس از جمع‌آوری درباره مطالب و نظرات کارشناسی الحاقی، متن‌ها دو تا سه بار بازنوشته می‌شوند. گاهی برای بالا بردن کیفیت، متن‌ها حتی تا چهار بار بازنویسی می‌شوند.

3 - تنظیم متن

تنظیم نوشته‌ها و صفحات، میان ویراستاران و طراحان صورت می‌گیرد. (غالبا این کار را ویراستاران انجام می‌دهند) اما برای رسیدن به متن نهایی مناسب، در دوره ابتدایی، نوشته‌ها باز هم تصحیح و تکمیل می‌شوند تا :

1) مطالب در سطحی باشند که به وسیله مخاطبان هر کلاس به سادگی فهمیده شود.

2) به بهترین وجه ممکن در صفحات تنظیم و لی‌آوت شوند.

4 - نقاشی‌ها و عکس‌ها

عکاسان و تصویرگران باید به نحوی انتخاب و به کار گرفته شوند تا پاسخگوی نیازهای زیر باشند:

کار ارائه شده باید بازتاب متن آموزشی مورد نظر باشد.

اطلاعاتی که با زبان تصویر ارائه می‌شود، باید صحیح باشد.

کار نهایی باید هم چشم‌نواز باشد و هم به سادگی درک شود.

قبل از اقدام به اجرای نهایی تصاویر، باید طرحهای اولیه تهیه و بررسی شود. تصویرگران کتابهای درسی، هنرمندانی حرفه‌ای و با دستمزد بالا هستند، پس باید به طریقی عمل کرد که مجبور به دوباره‌کاری نشوید.

عکس‌ها باید پیشاپیش و در طول یکی دو سال و به تعداد لازم و مناسب با فصل یا شرایط متغیر دیگر گرفته شوند.

به این دو نکته مهم نیز باید توجه داشت که:

اولا تعداد تصویرگران متخصص در تصویرسازی گیاهان و جانوران اندک هستند.

ثانیا تصویرگران کتابهای درسی نیازمند کارآموزی قبل از انجام تعهدات هستند.

تعداد تصویرگر و عکاس مورد نیاز

به عنوان مثال کتابهای علوم دبستان مربوط به کلاس‌های سوم تا ششم (در ژاپن) هفت عنوان است. این هفت عنوان شامل 1200 قطعه عکس و 800 نقاشی است. (با توجه به این نکته که تعداد عکس‌های گرفته شده بیش از عکس‌های انتخابی است)

نقاشی و عکس در کتاب درسیو اثرات آن در امر آموزش

این آثار را می‌توان در سه بخش تنظیم کرد:

1) به عنوان انگیزنده آموزش، تصاویری زنده و زیبا در امر آموزش جاذبه ایجاد می‌کنند.

2) به عنوان ابزاری در خدمت روشهای آموزشی، تصاویر و عکسها همراه با توضیحاتی از روشهای تجربی، موجب شفافیت در امر تعلیم می‌شود.

3) به عنوان ابزاری در خدمت تصور و تجسم، وقتی عکس و تصویری برای شرح و توضیح بهتر به کار می‌روند، آموزش ساده‌تر می‌شوند.

5 - چاپ و صحافی

پس از کامل شدن عکسها و نقاشی‌ها، ویراستاران و طراحان، لی‌آوت نهایی را انجام و ماکت کامل شده کتاب را به چاپخانه می‌فرستند.

مترجم: مهدی معینی
نویسندگان: واتارو نوماچی، شوجی ناگایی