این بار حادثه خبر می‌کند

توسعه سریع اجتماعی اقتصادی و بهره‌مندی از فناوری‌ها و امکانات جدید، بدون زیرساخت‌های فرهنگی و اجتماعی و تغییر سریع الگوهای زندگی، بدون توجه به پیش نیازهای ضروری برای پذیرش این دگرگونی‌ها همه به این منجر شده که میزان بروز حوادث عمدی و غیرعمدی، تلفات انسانی و زیان‌های اجتماعی و روانی ناشی از آن بشدت افزایش یابد و به یک مشکل جهانی مبدل شود. از لحاظ سنتی و عامیانه حادثه یک پدیده اتفاقی، اجتناب ناپذیر، ناگهانی و غیرمنتظره که در بسیاری از موارد غیرقابل‌پیش‌بینی و کنترل است تلقی می‌شود، سال‌ها بود که این تصور سبب برنامه‌ریزی نکردن برای کنترل بروز و پیشگیری از حوادث شده بود در دهه‌های اخیر با درک بهتری از مبانی پدیده وقوع آسیب‌هایی با علل خارجی عمدی یا غیرعمدی و شناسایی عوامل و علل موثر بر آنها  به‌دست آوردن درک روشنی از امکانات مختلف برای کاهش بروز حوادث، سبب کاستن از شدت آن و محدود کردن دامنه خسارات ناشی از آن شده است و نگرش‌های قبلی نسبت به حوادث عمدی و غیرعمدی تغییر کرده است. برای تحقق این امر و شناخت علمی‌و چالش ابتدا باید تعریف روشنی از مساله داشت. حادثه رویدادی غیرمنتظره است که معمولا در جریان حمل و نقل، محل کار، محل زندگی یا مراکز تفریحی رخ می‌دهد و باعث ایجاد آسیب می‌شود.

وضعیت حوادث در جهان

طبق برآوردهای انجام شده حوادث ترافیکی در فهرست علل مرگ در جهان از رتبه نهم در سال 1990 به رتبه ششم در سال 2020 خواهد رسید. 5/45 درصد از حوادث غیرعمدی را حوادث ترافیکی تشکیل داده‌اند. در سال 1997 قریب به 50 هزار مورد مرگ ناشی از حوادث عمدی رخ داده که 57 درصد آنها به عنوان خودکشی و مابقی دگرکشی طبقه بندی شده‌اند.

در گروه سنی یک تا 44 سال مرگ ناشی از حوادث بسیار بیشتر از مرگ ناشی از سرطان (علت معمول مرگ در این گروه سنی) یعنی حدود 3 به یک بوده است. همچنین حوادث علت مرگ 40 درصد بچه‌های یک تا 4 سال و 80 درصد 24  15 سال بوده است.

تاثیر برنامه‌های پیشگیری از حوادث بر هزینه‌های ناشی از آنها

حوادث تنها خسارات جانی و انسانی ندارد علاوه بر این دارای بار مالی نیز هست که شامل هزینه‌های مراقبت درمانی، توانبخشی، از دست دادن درآمد و قدرت تولید نیز هست. هزینه برآورد شده حوادث در اواخر دهه 90 سالانه 441 میلیون دلار برآورد شده است یعنی تقریبا 42 درصد بیشتر از دهه 80.  اما مثل هر مشکل بهداشتی دیگر، هزینه پیشگیری از حوادث خیلی کمتر از هزینه درمان آن است مثلا هر صندلی مخصوص بچه‌ها مانع از هزینه 85 دلار در هزینه درمان و 1275 دلار در دیگر هزینه‌ها می‌شود. هرگاه دوچرخه سواری مانع از هزینه 395 دلار درمان و دیگر موارد می‌شود و یا هزینه هر دلار در مراکز کنترل سموم باعث صرفه جویی 5/6 دلار در هزینه‌های درمانی می‌شود.

حوادث غیر عمدی

سالانه بیش از 5 میلیون نفر در سراسر جهان به دلیل نوعی حادثه جان خود را از دست می‌دهند (570 نفر در هر ساعت.) در بیشتر موارد مرگ و ناتوانی حاصل از وقوع حوادث قابل پیشگیری هستند. 7 علت از 15 علت عمده مرگ در مردان 44 -‌ 15 سال و 5 علت از 15‌‌علت عمده مرگ در زنان در همین گروه سنی را انواع حوادث تشکیل می‌دهند. این علل در مردان به ترتیب عبارتند از: حوادث ترافیکی، خشونت‌های بنی فردی، خودکشی، وقایع جنگی، غرق‌شدگی، مسمومیت و سقوط و در زنان عبارتند از: خودکشی، وقایع جنگی، حوادث ترافیکی، سوختگی و خشونت بین فردی است. در سال 2000 یک چهارم مرگ ناشی از حوادث در جهان به دنبال حوادث ترافیکی و یک چهارم آن ناشی از حوادث عمدی (خشونت و خودکشی) بوده است.

26 درصد حوادث منجر به مرگ در جهان ناشی از خشونت‌های علیه خود و علیه دیگری و 25 درصد آن ناشی از حوادث مرتبط با حمل و نقل است. 22 درصد از عمر از دست رفته در جهان ناشی از حوادث مرتبط با حمل و نقل و 20 درصد آن ناشی از خشونت‌های فردی است. در ایران از هر 1000 نفر در طول سال 275 نفر در حوادث مربوط به حمل و نقل به گونه ای آسیب می‌بینند که 237 نفر از آنها بستری می‌شوند و 38 نفر می‌میرند و اوج بروز حوادث منجر به مرگ و بستری در ساعت 11 صبح و 6 عصر است. شکستگی استخوان‌های پا، استخوان جمجمه و دست بیشترین نوع آسیب پدید آمده در نتیجه حوادث است.

حوادث مرتبط با حمل و نقل

طبق تعریف، حادثه مرتبط با حمل و نقل به حادثه‌ای اطلاق می‌شود که وسیله‌ای در ایجاد آن نقش داشته است. حمل و نقل جاده‌ای پیچیده‌ترین و خطرناک‌ترین سیستمی ‌است که مردم روزانه با آن سروکار دارند.

در سراسر دنیا بیش از 50 میلیون نفر در سال بر اثر حوادث ترافیکی مجروح و 2/1 میلیون نفر کشته می‌شوند و پیش‌بینی می‌شود با همین روند این ارقام از سال 2000 تا سال 2020 در سراسر دنیا 65 و در کشورهای با درآمد کم یا متوسط 80 درصد افزایش یابد.

در کشورها و مناطق کم درآمد، بیشتر مرگ ناشی از حوادث ترافیکی در عابران پیاده دوچرخه و موتور سوارها و مسافران اتوبوس و مینی‌بوس دیده می‌شود. در حالی که در کشورهای با درآمد بالا، بیشتر قربانیان حوادث ترافیکی را سرنشینان اتومبیل تشکیل می‌دهند.

مرگ ناشی از حوادث ترافیکی تنها قله کوه یخی است که بدنه بسیار بزرگ آن از مجموعه متعددی از آسیب‌های پایدار و ناپایدار انسانی، زیان‌های ریز و درشت اقتصادی و اجتماعی تشکیل شده است. طبق تخمین‌های سازمان جهانی بهداشت، سالانه 20 تا 50‌‌میلیون نفر به دنبال حوادث ترافیکی آسیب دیده یا ناتوان می‌شوند.

در حالی که پیش‌بینی می‌شود در کشورهای با درآمد بالا مرگ ناشی از حوادث ترافیکی در فاصله سال‌های 2000 تا 2020 حدود 30 درصد کاهش داشته باشد در کشورهای با درآمد کم یا متوسط یک افزایش فوق‌العاده در مرگ ناشی از حوادث ترافیکی ایجاد خواهد شد، به طوری که تا سال 2020 حوادث ترافیکی سومین علت از دست دادن سال‌های زندگی در این نوع از کشورها خواهد بود. بر اساس مدل بار جهانی بیماری‌ها درسال 2020 در مقایسه با سال 1990 مرگ ناشی از حوادث ترافیکی در رتبه ششم علل مرگ در دنیا قرار می‌گیرد. حوادث ترافیکی تا سومین علت از دست رفتن سال‌های عمر و سال‌های سپری شده توام با ناتوانی افزایش می‌یابد. مرگ ناشی از حوادث ترافیکی از 990 هزار نفر به 2340 هزار نفر افزایش می‌یابد. بر اساس پیش‌بینی بانک جهانی، ما بین سال‌های 2000 و 2020 کشورهای جنوبی آسیا بیشترین رشد را در مرگ‌های ناشی از حوادث ترافیکی خواهند داشت. جالب است بدانید در گروه‌های سنی یک ماهه تا 50 ساله در ایران مهم‌ترین علت مرگ حوادث غیرعمدی است و در راس همه حوادث ترافیکی قرار دارد.

سوختگی

سوختگی وقتی رخ می‌دهد که لایه‌های پوست بر اثر مایع داغ، جسم داغ یا شعله آتش تخریب شود. سوختگی بر اثر اشعه رادیو اکتیو، اشعه ماوراء بنفش، مواد شیمیایی، الکتریسیته و ... نیز رخ می‌دهد. سوختگی در سال 2000 مسوول مرگ 238 هزار نفر در سراسر دنیا بوده و در گروه سنی 20 - 5 سال، سوختگی دارای رتبه شانزدهم است.

95 درصد مرگ ناشی از سوختگی در کشورهای با درآمد کم یا متوسط رخ می‌دهد. نیمی‌ از موارد مرگ ناشی از سوختگی در کشورهای آسیای جنوب شرقی رخ داده و زنان این کشورها بالاترین میزان مرگ ناشی از سوختگی را به خود اختصاص داده‌اند. نزدیک به 70 درصد موارد مرگ ناشی از سوختگی را کودکان و افراد زیر 44 سال تشکیل می‌دهند.

عوامل خطر سوختگی

مصرف سیگار و الکل در کشورهای توسعه یافته علت عمده آتش‌سوزی‌های خانه‌هاست. مصرف سیگار به تنهایی مسوول 28 درصد سوختگی‌های کشنده در ایالات متحده است. جالب است بدانید صرع نیز یک عامل خطر مهم برای سوختگی بخصوص در کشورهای در حال توسعه است و هزینه جاری مراقبت پزشکی برای یک بیمار بستری با سوختگی به طور متوسط 3 تا 5 هزار دلار آمریکا در روز است که تنها 23 درصد کل هزینه‌های مربوط به یک بیمار سوخته را تشکیل می‌دهد. باید بدانید قربانیان عمده سوختگی، کودکان و افراد مسن هستند و البته زنان در کشورهای در حال توسعه اولین قربانیان سوختگی‌اند. سوختگی به طور عمده در منزل رخ می‌دهد. عوامل عمده سوختگی در ایران به ترتیب عبارتند از مواد آتش‌زا‌(38درصد)، مایعات داغ (5/26 درصد) و انفجار یا نشت از کپسول گاز (3/15 درصد) و دلایل عمده به‌وجود آمدن سوختگی نیز به ترتیب شامل فعالیت‌های کاری در محل کار (26درصد)، بازی و تفریح (22درصد) و آشپزی و پخت و پز در منزل (19 درصد) است. همچنین 80 درصد از کودکان زیر 5 سال، سوختگی ناشی از مایعات داغ بوده است.

سقوط

شامل افتادن از روی صندلی، تختخواب، پلکان، نردبان، داربست، بالکن، درخت، چاه یا سرخوردن و لیز خوردن می‌شود.

ابتدا شاید شوخی به نظر برسد، اما طبق آمارهای رسمی‌ در سال 2000 حدود 283 هزار نفر در جهان به دنبال سقوط جان خود را از دست داده‌اند که یک چهارم آنها در کشورهای با درآمد بالا واقع شده‌اند. 40 درصد فوت شدگان ناشی از سقوط در همان محل وقوع فوت کرده‌اند. 21 درصد سقوط‌های منجر به بستری یا مرگ در محل کار رخ داده که 90 درصد آنان مرد بوده‌اند همچنین 50 درصد از سقوط در منزل نیز به مردان اختصاص دارد. به طور کلی مردان بیش از 2 برابر زنان دچار سقوط منجر به بستری و مرگ می‌شود. 36‌‌درصد از سقوط در حین راه رفتن، 23 درصد هنگام فعالیت‌های کاری و 18 درصد وقت فعالیت‌های ورزشی رخ می‌دهد و سقوط هنگام فعالیت‌های کاری از هر نوع سقوط، کشته شدن بیشتری را به خود اختصاص داده‌اند.

مسمومیت‌های غیرعمدی

این گروه عبارت است از مسمومیت تصادفی به واسطه قرار گرفتن در معرض مواد سمی‌ است. در سال 2000 قریب به 315‌هزار‌نفر در سراسر دنیا در نتیجه مسمومیت غیرعمدی جان خود را از دست داده‌اند و باز هم بیش از 94 درصد مسمومیت‌های کشنده در کشورهای با درآمد کم یا متوسط رخ می‌دهد، البته میزان مرگ ناشی از مسمومیت در مردان در کشورهای اروپایی تقریبا 3 برابر این میزان در دیگر نقاط دنیا است. گرچه در دنیا بیشترین میزان بروز مسمومیت‌ها غیر عمدی در 40 تا 70 سال دیده می‌شود، ولی در ایران سنین زیر 5 سال و پس از آن 20 تا 30 سال بیشترین میزان را به خود اختصاص می‌دهد. میزان بروز در مردان بیش از زنان، در مناطق روستایی بیش از شهرنشینان و میزان بروز بستری ناشی از آن 6 برابر بیشتر از میزان بروز مرگ آن است. به طور کلی مسمومیت‌های غیر عمدی بیش از همه در محل مسکونی واقع شده و در 41 درصد دارو و مواد دارویی انسانی، 4‌‌درصد دارو و مواد دارویی دامی ‌و 16 درصد بنزین و نفت و تینر عامل ایجاد مسمومیت بوده است که در 48 درصد مواد اشتباهی توسط خود فرد مصرف شده‌اند. در 50 درصد موارد مسموم شدگان فوت کرده‌اند.

غرق‌شدگی

غرق‌شدگی عبارت است از قطع تنفس در نتیجه فرو رفتن در آب یا غوطه‌ور شدن در مایعات، غرق‌شدگی در سیل و حوادث حمل و نقل آبی قرار نمی‌گیرد. اولی در مجموعه حوادث ناشی از بلایای غیرمترقبه و مورد دوم در مجموعه حوادث مربوط به حمل و نقل (ترافیکی) قرار می‌گیرد.در سال 2000 قریب به 450 هزار نفر در سراسر دنیا غرق شده‌اند، به طوری که غرق‌شدگی دومین علت مرگ ناشی از حوادث غیرعمدی به شمار رفته است (پس از حوادث ترافیکی) نیمی‌ از این افرادی که غرق شده‌اند کودکان تا گروه سنی 14 ساله بوده‌اند، یعنی سالانه 225 هزار کودک صفر تا 14 ساله در دنیا غرق می‌شوند.برآورد می‌شود در کشور ما نیز سالانه 1500 نفر به علت غرق‌شدگی می‌میرند که نزدیک به 1000 نفر آنها زیر 15 سال دارند. کودکان زیر 5 سال روستانشین بیش از 2 برابر کودکان شهرنشین در معرض خطر غرق شدن قرار دارند. تلقی عمومی ‌در ایران از خطر غرق شدن، غرق شدن در دریاست؛ ولی در استان‌های پر آب که در کنار دریا قرار ندارند میزان بروز غرق‌شدگی به اندازه استان‌های ساحلی است مثل استان چهارمحال و بختیاری.

سیدرضا صائمی