گفتگوی «سیب» با دکتر هارولد توبین، دانشیار علوم زمینشناسی دانشگاه ویسکونسین
کشف راز زمینلرزهها
زمینلرزه فرآیند طبیعی پیچیدهای است که از قرنهای گذشته تاکنون ذهن دانشمندان و محققان علوم زمینشناسی را به خود جلب کرده است. در این میان آنچه «پیشبینی زمینلرزهها» عنوان میشود به رویایی بزرگ برای بشر تبدیل شده است تا شاید با نزدیک شدن به آن از شمار قربانیان و همچنین خسارات اقتصادی ناشی از آن تا حد قابلتوجهی کاسته شود. دکتر هارولد توبین، دانشیار علوم زمینشناسی از دانشگاه ویسکونسین ازجمله دانشمندان فعالی در این زمینه است که تحقیقات گستردهای را درخصوص دستیابی به ریشه اصلی وقوع زمین لرزهها و بررسی فاکتورهای موثر در پیشبینی آن آغاز کرده است. وی در گفتگوی اختصاصی با «سیب» به تشریح تحقیقات و دستاوردهای خود در این زمینه پرداخته است.
آیا صحبت درباره مقولهای تحت عنوان پیشبینی زمینلرزهها منطقی به نظر میرسد؟
اصولا زمینلرزه از پیچیدهترین رویدادهای طبیعی است که به سبب وجود عوامل گوناگون در روی دادن آن، صحبت کردن راجع به فاکتورهای موثر در شدت و مکان آن بسیار سخت است. در گوشه و کنار جهان و در مناطق خاصی نظیر چین، ژاپن، آمریکا و چند نقطه دیگر در سراسر زمین وقوع زمینلرزه با احتمال بیشتری روی میدهد. همین آمار مشخص ما را بر آن داشته است تا بررسیهای مختلفی را در قالب حفاری در خاک این مناطق آغاز کنیم. گذشته از تمام این موارد، صحبت کردن درباره پیشبینی زمینلرزهگفتار چندان سادهای نیست و بهتر است تحقق آن را برای دهههای آینده در نظر بگیریم و آن زمانی است که دانش زمینشناسی بشر تا حد قابل توجهی توسعه خواهد یافت.
به طور کلی چه هدفی را در رشته تحقیقات اخیر خود دنبال میکنید؟
در این بررسیها اهداف مختلفی را دنبال میکنیم ازجمله فشارهای خاکی و حرکات مختلف تکتونیکی زمین. در حقیقت ما از مدتها پیش زمینلرزههای مختلفی را که در گوشه و کنار دنیا روی داده است، زیر نظر گرفتهایم. ما از مناطق گل و لای خیز جهان تا اقیانوسها و سطوح صخرهای، این زمینلرزهها را بدقت مورد بررسی قرار میدهیم تا به نقاط مشترک آنها پی ببریم، اما به جرات اعتراف میکنیم هنوز هم درخصوص زمان و مکان وقوع زمینلرزهها گیج شدهایم. در سالهای اخیر صحبتهایی درباره وقوع زمینلرزهشدیدی در کالیفرنیا مطرح شده که تاحدودی نیز وحشت و نگرانی به دنبال داشته است. از این رو کالیفرنیا را نیز به عنوان یکی از مقاصد تحقیقاتی خود انتخاب کردهایم.
چه مناطق خاصی را برای حفاریهای خود انتخاب کردهاید؟
حفاری را در مناطقی آغاز کردهایم که احتمال وقوع زمینلرزه در آنها بیشتر از سایر نقاط جهان است. در این میان دو پروژه را در دست داریم که یکی به آبهای اطراف ژاپن و دیگری به کالیفرنیا بازمیگردد. البته ما میدانیم که زمینلرزهها بیشتر در مناطق مرزی میان صفحات مختلف تشکیلدهنده درون زمینی روی میدهند؛ مناطقی که در چین و ژاپن به وفور وجود دارند. ما پروژههای دیگری را نیز در دست بررسی داریم مثلا مناطق تعریف شدهای در چین که در سالهای اخیر، زمین لرزههای زیادی در آن مناطق روی داده است. مردم از ما میپرسند چرا این گونه حفاریها را انجام میدهیم. من در پاسخ به آنها میگویم کافی نبودن درک بشر از زمان و مکان وقوع زمینلرزهها میتواند مهمترین دلیل برای انجام چنین حفاریهای زمانبری باشد.
چگونه از این حفاریها برای افزایش درک خود از برآورد زمان و مکان وقوع زمینلرزهها استفاده میکنید؟
در یکی از این پروژهها به سراغ مناطق آبی اطراف ژاپن رفتهایم و با استفاده از کشتی تحقیقاتی مجهز به مته بزرگ حفاری، عمیقترین حفاریهای درون اقیانوسی را انجام میدهیم. در این پروژه چندین حفره در بستر اقیانوس ایجاد میکنیم و با خارج کردن نمونههای خاکی از زیر بستر اقیانوس و انجام آزمایشهایی درخصوص فشردگی خاک و ترکیبات مختلف آن درصدد هستیم ارتباط منطقیای میان خاک و فشردگی آن و لرزشهای درون زمینی پیدا کنیم. ما امیدواریم با استفاده از اندازهگیریهای دقیقی از لایههای مختلف خاک به مدلها و الگوهای مشخصی در این زمینه دست پیدا کنیم، اما در کنار این تلاشها باید نگاه متفاوتی نیز به این تحقیقات داشته باشیم.
منظورتان از این نگاه متفاوت چیست؟
ما در سالهای اخیر به این نتیجه رسیدهایم که بهتر است نوع اندازهگیریهای خود را تغییر دهیم. به عنوان مثال میتوانیم فشارهای مختلف بر لایههای مختلف خاکی و حرکات تکتونیکی درون زمینی را مورد بررسی قرار دهیم. همچنین در تلاش هستیم با بررسی زمینلرزههای بسیار کوچک که البته عمدتا قابل پیشبینی هستند گامهای بلندی به سوی برآورد زمینلرزههای بزرگ و خسارتآور برداریم.
پس در آیندهای نهچندان دور منتظر خبرهای خوشی خواهیم بود؟
بسیاری از زمینشناسان و محققانی که علوم مرتبط با زمینلرزهها را دنبال میکنند معتقدند در سالهای آینده ژاپن و کالیفرنیا شاهد وقوع زمینلرزههای بسیار شدیدی خواهند بود. در حقیقت میتوان گفت براساس محاسبات مبتنی بر آمار و ارقامهای تاریخی، وقوع زمینلرزه در ژاپن و حتی تبت دور از ذهن نخواهد بود، اما آنچه میدانیم تنها در همین حد است. ما اطلاعات کاملی درباره زمان و مکان دقیق این زمینلرزهها نداریم، اما میدانیم احتمالا روی خواهند داد. پس همانند نابینایانی هستیم که در تاریکی قدم برمیدارند. شنیدن خبرهای خوش در این زمینه تنها منوط به توسعه دانش فعلی زمینشناسی و بررسی زمینلرزههاست.
چه عقیدهای درباره زمینلرزه آینده کالیفرنیا دارید، زمینلرزهای که گفته میشود به احتمال فراوان روی خواهد داد و خسارات جدی نیز به همراه خواهد داشت؟
در آیندهای که دقیقا زمان آن مشخص نیست، زمینلرزه بزرگی در کالیفرنیا روی خواهد داد. تنها چیزی که میتوان گفت، لزوم آماده بودن مردم است. هشدارهایی که سایر دانشمندان و محققان علوم زمینشناسی از هماکنون مطرح میکنند، حاکی از شدت این زمینلرزه است. بیشک اگر تحقیقات صورت گرفته به حقیقت نزدیک باشند، باید شاهد وقوع زمینلرزه بزرگی در این منطقه از آمریکا باشیم.
مهدی پیرگزی
گفت و گو
