سرنوشت قطعی شاه

***

اگرچه حاکمیت سلطنتی ایران هنوز ساقط نشده است اما ایران به گونه‌ای رفتار می‌کند که گویی کشوری بدون شاه است. شاه محمدرضا پهلوی با چهره‌ای مغموم، چشمانی خسته و لبخندی سرد در کاخ نیاوران در شمال تهران در برابر دوربین‌های خبرنگاران قرار گرفت.

تاثیر فیزیکی هفته‌ها بحران به خوبی در چهره او نمایان است. وقتی خبرنگاری از او سوال می‌کند آیا برنامه‌ای برای رفتن به مسافرت ندارد به آرامی جواب می‌دهد <اگر شرایط ایجاب کند، حتما.> با این حال او چند روز بعد شاهپور بختیار 62 ساله را طی حکمی مامور تشکیل دولتی غیرنظامی کرد و تهران را به همراه خانواده برای چند روز استراحت در جاجرود، تفرجگاهی کوهستانی در 70 کیلومتری شمال پایتخت ترک گفت.

این سفر هیچ سنخیتی با سفری که بختیار وقتی از شاه خواست کشور را برای یک تا دو سال ترک کند تا او بتواند دولت جدیدی تشکیل دهد، نداشت. با این حال در ایران و حتی در پایتخت‌های گرداگرد دنیا در این که شاه از دیگر اعضای ثروتمند خاندانش که پیش‌تر کشور را ترک گفته‌اند تبعیت خواهد کرد هیچ تردیدی وجود ندارد و فقط مساله زمان خروج او از کشور مانده است.

آخر هفته بود که شاه کابینه منتخب بختیار را با صدور بیانیه‌ای که در آن از خستگی مفرط شکوه کرده بود، تایید کرد. این بدان معناست که او باید در جستجوی آرامشی که نیازمند آن است راهی خارج شود. این اولین بار بود که شاه اعلام می‌کرد حتی برای مدت کوتاهی هم که شده، آماده است از قدرت کناره‌گیری کند. سرنوشت شاه قطعی و اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد. دیر یا زود او از اریکه قدرت به زیر کشیده خواهد شد و همراه او رضا، ولیعهدش هم آرزوهایش را بر باد رفته می‌بیند.

بختیار قصد دارد به عنوان شروع، شورایی برای رتق و فتق امور در کشور و حفظ حاکمیت در قالب پادشاهی مشروط که قدرت شاه را به شدت کاهش می‌دهد، ایجاد کند.

چه شاه به سن‌موریس سوئیس برود و چه سعی کند در ایران باقی بماند یک مساله کاملا مشخص است و آن پایان دوره جاه‌طلبی‌های سلطنتی نزدیک است. با گسترش اعتراضات علیه شاه با هر تظاهرات و شورشی قدرت او کمتر می‌شود. حتی طبقه متوسط که همچنان کمابیش از حاکمیت شاه به دلیل عدم اطمینان از وضعیت آینده حمایت می‌کند هم به خوبی می‌داند که فرصت او تمام شده است.

تنها حامیان شاه، افسران ارشد ارتش شاهنشاهی هستند. تعدادی از ژنرال‌های سرسپرده به شاه توصیه کرده‌اند در کشور بماند و از او خواسته‌اند دستور مقابله نظامی قاطع با شورش‌ها را صادر کند که به معنای به راه افتادن حمام خونی تمام عیار در کشور خواهد بود اما شاه همچنان مخالفت می‌ورزد.

در عین حال این دغدغه هم وجود دارد افرادی که نگران ادامه حیات حاکمیت شاهنشاهی هستند دست به کودتا بزنند. بختیار که سعی دارد به طور همزمان ارتش و مخالفان را آرام کند فریدون جم، افسری شناخته شده که دست بر قضا اختلافاتی با شاه هم دارد را به عنوان وزیر دفاع معرفی کرده است.

دیپلمات‌های خارجی نسبت به ادامه حیات دولت بختیار چندان خوشبین نیستند اما آنها نخست‌وزیر جدید را به عنوان میانه‌رویی می‌شناسند که قادر به جلب‌نظر مخالفان ‌شاه در دو طیف چپ و راست هست. بختیار که تحصیلکرده فرانسه است به نوعی یادآور دولت محمد مصدق، از نخست‌وزیران پیشین ایران است که دولتش در سال 1953 میلادی در کودتایی با حمایت سیا از قدرت ساقط شد تا حاکمیت شاه حفظ شود.

بختیار در دولت مصدق معاون وزیر کار بود. او به دلیل همکاری با گروه اپوزیسیون جبهه ملی 2 سال به زندان افتاد. فقط 18 ماه قبل عوامل ساواک پلیس مخفی ایران او را به باد کتک گرفتند. معمولا از بختیار به عنوان سیاستمداری ضد کمونیسم و کسی که پیشینه فساد مالی ندارد، یاد می‌شود.

بختیار در اولین کنفرانس خبری خود که هفته گذشته برگزار شد، وعده داد به حکومت نظامی پایان دهد، به طور مرحله‌ای حقوق بشر را احیا کرده و همه زندانیان سیاسی را آزاد کند. او در زمینه سیاست خارجی گفت: ایران دیگر ژاندارم خلیج‌فارس نخواهد بود و من قصد دارم به عضویت ایران در شاخه نظامی پیمان سنتو پایان دهم. او افزود: نقش ارتش ایران [در تحولات] الزاما کاهش خواهد یافت چرا که برای کشور فاقد امکانات اقتصادی لازم خریدهای تسلیحاتی سنگین است.

اظهارات بختیار در محافل سیاسی این‌گونه تعبیر شده که شرکت ملی نفت ایران ممکن است تحویل نفت به اسرائیل که اکنون برای تامین بیش از 40 درصد نیاز خود به نفت به تهران اتکا دارد و همچنین آفریقای‌جنوبی که 90 درصد نیازهای نفتی خود را از ایران خریداری می‌کند متوقف سازد. اگرچه هر دو کشور در حال حاضر به دلیل بالا بودن عرضه در بازار نفت از بابت این تهدید با مشکل چندانی مواجه نمی‌شوند به خصوص آن که هر دو ذخایر قابل توجهی دارند و به ویژه ایالات‌متحده تامین نفت مصرفی اسرائیل در صورت توقف صادرات ایران را تضمین کرده است.

آمریکایی‌ها و سایر سفارت‌های غربی در تهران که با افزایش احساسات ضدآمریکایی ضد خارجی مواجه هستند به دلیل تردیدشان نسبت به آینده روند خارج کردن خانواده کارکنان خود و همچنین نیروهای غیرضروری را از ایران آغاز کرده‌اند. ویلیام سولیوان، سفیر آمریکا در تهران که در ارتباط دائم با شاه است با فراخواندن تجار آمریکایی مقیم تهران از آنها خواست خانواده‌هایشان را از این کشور خارج کنند.

هواپیماهای چارتر توسط شرکت‌های نفتی، مهندسان و کارگران این شرکت‌ها را از آبادان به خارج منتقل می‌کنند در حالی که بوئینگ‌های 707 آخرین گروه از آمریکایی‌ها مقیم اصفهان از جمله مستشاران نظامی را به نقطه‌ای نامعلوم در خارج منتقل می‌سازند. گرو‌ه‌هایی هم در قالب کاروان‌های زمینی در حال حرکت به سمت مرزهای ترکیه و عراق هستند با این حال با توجه به اعتصاب در صنعت حمل و نقل ریلی بخش اعظم عملیات خارج کردن خارجی‌ها در فرودگاه مهرآباد متمرکز شده است.

تعداد آمریکایی‌های مقیم ایران از 41 هزار نفر در اوایل ماه نوامبر به کمتر از 20 هزار نفر کاهش یافته است. ایران به کشوری بدون شاه تبدیل شده که به سرعت به سمت ساقط کردن حاکمیت پادشاهی حرکت می‌کند. کمتر از یک دهه پس از برگزاری جشن‌های 2500 ساله شاهنشاهی در تخت‌جمشید به نظر می‌رسد رویاهای شاه می‌رود تا برای همیشه رنگ ببازد.