آینده، ‌منبع‌باز می‌شود؟

نخست آن‌که مفهوم نرم‌افزار آزاد و منبع‌باز، نرم‌افزاری است که سورس کد خود را برای همه آزاد گذاشته، به‌طوری که هر کس بتواند نرم‌افزار را بر اساس نیاز خود اصلاح کند و بعد این اصلاح را با بقیه به‌اشتراک بگذارد، مفهومی انسانی و با پشتیبانی تمدن امروزه بشر است و آموختن این مفهوم به کودکان، می‌تواند باعث فرهنگ‌سازی در جامعه گردد. ‌ ‌

قطعا هر کس با شنیدن نرم‌افزار منبع‌باز به‌یاد لینوکس می‌افتد، سیستم‌عامل دیگری از ویندوز مایکروسافت که به‌شکل‌ها و صورت‌های مختلف برای سلیقه‌های مختلف توزیع شده است.

این درست است که لینوکس یکی از قدیمی‌ترین و گسترده‌ترین پروژه‌های منبع‌باز است، اما باید به این موضوع توجه کرد که تمام پروژه‌های منبع‌باز، پروژه‌های لینوکسی نیستند. مرورگر وب فایرفاکس یا اوپن‌آفیس از نمونه‌های پرطرفدار پروژه‌های منبع‌باز به‌شمار می‌آیند. ‌ ‌

شاید اصلی‌ترین مشکل برای همه‌گیر شدن کامپیوتر و فناوری‌اطلاعات در مدارس کشور، نبود بودجه کافی است. منبع‌باز در نخستین گام این مشکل را حل خواهد کرد چرا که به‌هیچ هزینه‌ای نیاز نخواهد داشت. بستن قرارداد برای نرم‌افزارهای آموزشی و نرم‌افزارهای کاربردی جزء بزرگ‌ترین هزینه‌های ملزوم بعد از تهیه کامپیوترها به‌شمار می‌آید.

هزینه ارتقای نرم‌افزاری و الزام به ارتقای سخت‌افزاری برای پشتیبانی از نرم‌افزارهای تجاری جدیدتر در سطح گسترده‌ای چون مدارس، تبدیل به هزینه‌ای سرسام آور خواهد شد. ‌ ‌

این موضوع، باعث می‌شود دانش‌آموزان، بستر لازم برای استفاده مفید از کامپیوتر را به‌طور کافی نداشته باشند یا به‌طور کل از دست بدهند. اینجاست که کامپیوترها در مدارس تبدیل به امری ظاهری می‌شوند و جایگاه حقیقی خود را در آموزش از دست می‌دهد. یکپارچه‌سازی به‌طور خاص وجود نخواهد داشت و هر مدرسه به‌طور مستقل و بدون هیچ استانداردی نسبت به تهیه نرم‌افزار و سخت‌افزار اقدام خواهد کرد. با استفاده از پروژه‌های منبع‌باز، برای یکپارچه سازی این پازل در هم ریخته، می‌توان به ساختار یکسانی رسید که نیازهای سخت‌افزاری و مالی در آن کاملا مشخص است. ‌ ‌

معضل بعدی در راه همه‌گیر شدن منبع‌باز در حوزه آموزش و پرورش، نبود دانش کافی برای استفاده و آموزش نرم‌افزارهای منبع‌باز است. بسیاری از معلمان با فناوری‌های مبتنی بر مایکروسافت آشنا هستند و تبدیل این دانش به دانش منبع‌باز، خود هزینه‌بر است.

از طرف دیگر، بسیاری از معلمان نسبت به فراگیری فناوری جدیدتر، اگر نه مخالف، بلکه بی‌تفاوت هستند و با وجود آن‌که در کشورمان قانون کپی‌رایت بین‌الملل رعایت نمی‌شود، اما ارتقای نرم‌افزارهای تجاری که عملا هزینه‌ای در بر ندارند، به‌کندی و با رخوت صورت می‌گیرد. حال آن‌که دنیای منبع‌باز دنیای تغییر مداوم، حرکت روبه‌جلو و لحظه‌شماری برای ارتقای بعدی است و فراگیر شدن چنین فرهنگی در گام نخست برای معلمان محترم و بعد برای دانش‌آموزان وقت‌گیر به‌نظر می‌رسد. ‌ ‌

به‌نظر می‌‌رسد راه‌حل اصلی در حفظ تعادل باشد. مشخص است که استفاده از منبع‌باز در درازمدت، در هزینه‌ها صرفه‌جویی زیادی ایجاد خواهد کرد، اما از طرف دیگر نیازمند گذر زمان، تحقیق و آموزش بسیار است. شاید در گام نخست، بتوان از مخلوطی از این‌دو به‌عنوان راه‌حل میان‌مدت استفاده برد.

محمدرضا قربانی