طراحی‌ کتاب‌های کودکان

کتابهای کودکان را می‌توان در مجموع به 4 عنوان تقسیم کرد: 1-کتابهای تصویری 2- ادبیات کودکان (که نوشته و متن، بخش اصلی کتاب را تشکیل می‌دهند) 3 - دایره``‌المعارف‌های تصویری 4- کتابهای درسی. طراحی برای هر کدام از این گروهها متفاوت و متناسب با نوع آن است.

طراح باید هدف هر کتاب را درک کند و نحوه تنظیم طرح اصلی و ابتدایی را با این اهداف بداند. او باید کتابی خلق کند که ضمن جلب علاقه و رضایت کودکان، آنان را به دنیای دانش و ادراکات، رهنمون شود.

طراحی کتاب با تعیین چیزهایی مانند نوع کاغذ، قطع کتاب، تعداد صفحات و روش چاپ شروع می‌شود. اگرچه لی‌آوت هر کتاب، بر اساس محتوای اثر تغییر می‌کند اما شکل یا فضایی که چاپ می‌شوند در واقع اولین انتخاب و تصمیم را بوجود می‌آورند و سپس شکل و اندازه و فاصله‌گذاری حروف.پدیدار می‌شوند. در محلی که تصاویر، دیاگرام‌ها، عکسها و غیره، وجود دارند با لی‌آوت یک اصل بسیار مهم است و ارزش طراحی، وابسته به تعادل میان متن و موارد مذکور است.

جلد، مانند یک نشان و سمبل نشان‌دهنده محتوای یک کتاب است . مندرجات و موضوع کتاب باید به وسیله نیروی ابتکار، در جلد بیان شود. در حالی که بعضی جلدها، تنها از حروف چاپی تشکیل شده‌اند؛ کتابهای کودکان، دربردارنده انواع تصاویر یا عکسها هستند.

البته باید طرح جلد را با کل نمای بیرونی کتاب که شامل عطف و پشت جلد نیز می‌شود، در نظر گرفت. در مرحله بعد، طراحی آستر بدرقه، فهرست مندرجات و صفحه عنوان، باید به گونه‌ای باشد که مخاطب با کمک یک طرح ادامه‌دار و جامع به درون متن اصلی کتاب وارد شود.

یک عامل اساسی در لی‌آوت هر اثر؛ تعادل یا عدم تعادل است . چون اولین تاثیر هر کتاب، به وسیله جاذبه بصری آن است، تنظیم هر مورد و یافتن بهترین و زیباترین شکل و ترکیب برای هر قسمت، از اهمیت بسیاری برخوردار است. همچنین، لازم است فرم حروف و اجزاء انتخابی تایپوگرافی، با سبک لی‌آوت، متناسب باشد. البته و اساسا، کار باید با بهره‌گیری از سادگی ظاهر و نما، و خوانایی و سهولت درک و فهم، بر اساس کاربرد و عملکرد بنا شده باشد.

اما جدا از مطالب مطرح شده، باید به این دو نکته مهم نیز اشاره کرد که اولا هر طرح، خوب است که بدون در نظر گرفتن نوع کتاب، دارای یک فلسفه کاری مخصوص به خود باشد. و ثانیا هر کار را از ابتدا و با همکاری و همفکری ویراستاران پیش برد تا به نتایج مورد قبولی دست یابد.

1- کتابهای تصویری

در کتابهای تصویری، تصاویر شکل‌دهنده بدنه اصلی کتاب هستند. طراح کتاب باید برای برقراری تعادل میان متن و تصاویر، طرحها و ترکیبهایی تهیه و آنان را برای تصویرگر توضیح دهد. در شرایطی که متن روی تصاویر چاپ می‌شود ، کاربرد رنگهای تیره یا روشن باید مورد توجه خاص قرار گیرد. نهایتا، مهمترین بخش هر کتاب تصویری، نحوه گسترش صحنه‌های مصور کتاب است. به نحوی که پیشبرد ماهرانه این صحنه‌ها ، جاذبه داستان را بسیار بالا می‌برد و موجب موفقیت اثر می‌گردد.

به طور کلی، هر طرح جلدی مرکب است از یک تصویر نمادین، عنوان کتاب، نام مولف و تصویرگر و احیانا نام و نشان شرکت منتشر کننده کتاب. با ترکیب صحیح عناصری چون نوع حروف و نوشته‌ها ، زمینه‌های رنگی، و انواع قابها یا خطوط، می‌توان به نتیجه‌ای منحصر به فرد رسید که عامل مهمی در موفقیت یک کتاب است.

2- ادبیات کودکان

در این نوع، شکل و اندازه و نحوه تنظیم حروف و متن، از اهمیت بسیاری برخوردار است. البته اختصاص فضای مناسب به نوشته‌های چاپی و بر اساس مندرجات کتاب، می‌تواند راه‌حل‌های مختلفی داشته باشد. در این نوع که تصاویری ضمیمه متن است، طراح باید توجه خاصی برای توزیع فضا به کار برد. اگرچه تنظیم متن در وسط همه صفحات، همراه با یک ترکیب ساده، معمولا جاذبه کافی را داراست؛ اما نمی‌توان از تاثیر روشهای بی‌باکانه، براحتی گذشت.

3 - دایره` المعارف‌های تصویری

طرح دایره`‌المعارف‌های تصویری، بشدت خصوصیاتی هندسی دارند. انتخاب حروف و نحوه تنظیم و در مجموع، لی‌آوت نوشته‌ها، بسیار مهم هستند. اما طرح جلد باید دارای تحرک و جاذبه باشد. ایجاد یک سیاست طراحی جامع، اساس طراحی دایره``‌المعارف‌ها یا طراحی کتابهای مجموعه‌ای را تشکیل می‌دهد.

4 - کتابهای درسی

در طراحی کتابهای درسی، باید طرح جلد و لی‌آوت کتاب، بازتاب روحیه حاکم بر هر کتاب باشد. اگرچه کتابهای درسی می‌تواند به صورت ابتدایی، متوسطه و ... دسته‌بندی شوند، طراحی هر نوع باید بر اساس یک فلسفه طراحی متحدالشکل صورت پذیرد.

در ژاپن، کتابهای درسی بر اساس سیستم اعطای اختیار، انتخاب می‌شوند. کمپانی‌های تولیدکننده کتاب درسی، در ارائه آثاری با کیفیت بالاتر، دست به رقابتی بسیار نزدیک می‌زنند. البته، مطالب اصلی و استانداردهای کتب درسی، همچنین برخی شکل‌ها مشابه‌اند. بر این اساس، هر شرکت سعی می‌کند صفات و مشخصات اختصاصی و انحصاری خود را، در ارائه آثار منتشره، گسترش دهد. آنها که قراردادهایی سه ساله برای هر عنوان در دست دارند؛ سعی در یافتن راه‌هایی تازه و تجربیاتی جدید از طریق انتخاب تصویرگران، تحقیق روی انواع حروف و ترکیبات و طرق جدید در لی‌آوت، تصویر جلد، عکسها و دیاگرام‌ها و ... دارند.

در اینجا اشاره به این نکته نیز لازم است، هر عملیاتی تحت تاثیر قیودی خاص و کاربردی انجام می‌گیرد. مثلا در تولید کتاب باید اذعان کرد یک شرکت انتشاراتی از بخش خصوصی، کتاب را، کالایی تولیدی و بازرگانی می‌شناسد و این امر طبعا بر هر فعالیتی از جلد طراحی کتاب، موثر است.

اما جدا از مطالب فوق، طراح کتاب نیز شخصا باید دارای خصوصیاتی باشد. او باید توانایی و تجربه کافی در بیان تصویری مفاهیم و معانی مورد نظر، داشته باشد. مانند هر طراح گرافیک، او باید از تکنیک‌ها و امکانات متنوع چاپ و صحافی اطلاعات کافی داشته باشد. او باید در هر موضوع، دنیایی بدیع و جذاب برای مخاطبان کودک خلق کند و مهمتر این که طراح کتاب کودک و دیگر طراحان و عوامل موثر تولید کتاب کودک باید ، قلبهایی سرشار از عشق صادقانه و خالصانه نسبت به کودکان، داشته باشند.

سوگیتا بوتاکا

مترجم: معین مهدوی