استاد عباس زریاب خویی

از همان اوان کودکی استعداد و حافظه نیرومند زریاب موجب حیرت دوستان و همکلاسیهایش شده بود. وی پس از پایان دوره اول دبیرستان به علت عدم امکان ادامه تحصیل در خوی ناگزیر به ترک تحصیل کرد ولی به فراگیری عربی و علوم دینی پرداخت و مدتی برای ادامه تحصیل به قم رفت.

در کارنامه دکتر زریاب اقامت پنج ساله در دانشگاههای آلمان و تحصیل و تحقیق در زمینه های تاریخ، فلسفه و علوم و معارف اسلامی و دو سال تدریس زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه کالیفرنیا در آمریکا نیز وجود دارد. وی پس از بازگشت به ایران در کتابخانه مجلس سنا به کار ادامه داد.

زریاب تحصیلات ابتدایی و دوره سه ساله اول دبیرستان را در خوی سپری کرد و چون امکان ادامه تحصیل در خوی وجود نداشت نزد یکی از روحانیون شهر به نام شیخ صادق فراحی به یادگیری صرف و نحو زبان عربی و علوم حوزوی پرداخت.

او در سال 1316 به قم رفت و شش سال نزد علمای طراز اول حوزه به تحصیل مشغول بود. از جمله استادان وی میتوان به آیات عظام محقق داماد، صدر، خوانساری و کوه کمره‌ای اشاره کرد. او همچنین شرح منظومه سبزواری و اسفار ملاصدرا را نزد امام خمینی (ره) تلمذ کرد.

استاد زریاب لیسانس خود را از دانشکده الهیات دانشگاه تهران اخذ کرد. دکتر عباس زریاب خویی به زبان‌های ترکی آذربایجانی، فارسی، عربی، فرانسوی، انگلیسی و آلمانی تسلط کامل داشت. دکتر عباس زریاب خویی در 14 بهمن 1373 در تهران درگذشت.

سالشمار زندگی دکتر عباس زریاب خویی:

1298- تولد در 22 تیرماه، شهر خوی .

1303- شروع به آموزش قرآن و آموزش کل قرآن طی 2 سال در مکتبخانه .

1305- شروع به تحصیل در مقطع ابتدایی در شهر خوی .

1316- عزیمت به شهر قم و اقامت شش ساله برای تحصیل علم نزد علمای طراز اول قم.

1318- شروع به آموزش درس شرح منظومه حاج ملا هادی نزد امام ( ره ) .

1322- نوشتن و چاپ مقاله با عنوان " اسرار التوحید فی مقامات ابن سعید " در نشریه فرهنگ ایران زمین .
- بازگشت از قم به خوی بدلیل بیماری پدرش .

1324- مهاجرت از خوی به تهران .

1327- نوشتن مقاله با عنوان " صاحب بن عباد در نظر یک مخالف " و چاپ در مجله یغما .
- اشتغال در کتابخانه مجلس شورای ملی .
- اخذ مدرک لیسانس از دانشکده الهیات دانشگاه تهران .

1328- چاپ مقاله در نشریه دانش با عنوان " کتابخانه مجلس شورای ملی " .

1329- نوشتن مقاله با عنوان " قصیده ای از ابن سینا " و چاپ در مجله یغما .

1331- نوشتن و چاپ مقاله در مجله مهر با عنوان " یک مناظر درباره احکام نجومی " .

1332- نوشتن مقاله با عنوان " در استماع گمان " در نشریه مهر .
- چاپ مقاله در نشریه سخن با عنوان " کتاب جامع الحکمتین " .
- چاپ مقاله در نشریه سخن با عنوان " رساله در حقیقت سلسله موجودات و تسلسل اسباب و مسببات " .

1333- نوشتن مقاله با عنوان " مخارج الحروف " و چاپ در نشریه سخن .
- چاپ مقاله با عنوان " تاریخ ادبیات در ایران " در نشریه سخن .
- نوشتن و درج مقاله با عنوان "تاریخ مذاهب اسلام یا ترجمه الفرق بین الفرق" در نشریه سخن .
- چاپ مقاله با عنوان " داستان کشته شدن مجدالدین بغدادی " در نشریه یغما .
- چاپ مقاله با عنوان " کتاب تاریخ افرنج از جامع التواریخ " در نشریه سخن .

1334- نوشتن و در ج مقاله با عنوان " مثنوی تحفه العراقین " در نشریه سخن .
- چاپ مقاله با عنوان " مقدمه تحفه الخواطر و زبده النواطر یا تحفه العراقین " در نشریه سخن .
- نوشتن و درج مقاله با عنوان " قندیه " در نشریه سخن .
- ترجمه مقاله از زبان انگلیسی و چاپ در نشریه یغما با عنوان " خوارزم قدیم یک مملکت افسانه ای " .
- اخذ بورس مطالعه و تحصیل از بنیاد هومبولدت واقع در المان غربی .
- شروع به تحصیل بمدت 5 سال در شهرهای ماینز، فرانکفورت و مونیخ .

1335- ترجمه کتاب تاریخ فلسفه نوشته ویل دورانت از زبان انگلیسی ( چاپ دوازدهم 1374 ) .

1337- نوشتن و درج مقاله با عنوان " دیوان عبدالواسع جبلی " در نشریه سخن .
- چاپ مقاله با عنوان " کتاب السموم و دفع مضارها " در نشریه راهنمای کتاب .
- بازگشت به ایران و شروع بکار در کتابخانه مجلس سنا .

1339- درج مقاله در نشریه سخن تحت عنوان " اخلاق محتشمی " .
- نوشتن و درج مقاله با عنوان " دیوان شاه اسماعیل خطائی " در نشریه راهنمای کتاب .
- تدوین رساله دکتری با عنوان " گزارش درباره جانشینان تیمور برگرفته از کتاب تاریخ کبیر جعفری " زیر نظر پرفسور رویمر و پرفسور شل از ایران شناسان مشهور آلمان .
- اخذ مدرک دکتری در رشته تاریخ و فلسفه از دانشگاه یوهانس گوتنبرگ شهر ماینز .
- شروع به تدریس زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه برکلی کالیفرنیا به دعوت پرفسور هنینگ .

1340- نگارش و چاپ مقاله تحت عنوان " رساله سه اصل " در نشریه راهنمای کتاب .

1341- نگارش و چاپ مقاله تحت عنوان " غرالحکم و دررالکلم " در نشریه راهنمای کتاب .

1343- نوشتن و درج مقاله با عنوان " انتقال علوم یونانی به علم اسلامی " در نشریه راهنمای کتاب .
- انتخاب بعنوان پرفسور دائمی از طرف دانشگاه برکلی و دعوت به همکاری دائمی با دانشگاه برکلی .

1344- ترجمه کتاب لذات فلسفه نوشته ویل دورانت از زبان انگلیسی ( چاپ نهم 1374 ) .
- ترجمه مقاله و چاپ در نشریه راهنمای کتاب نوشته گ.ر.مایر با عنوان " کتیبه اورارتو به خط میخی در ماکو " .
- ترجمه مقاله و چاپ در نشریه راهنمای کتاب نوشته هانس فون مژیک با عنوان " نسخه خطی فارسی بلخی اصطخری " .
- شروع به تدریس در دانشگاه تهران .

 1345- نوشتن و چاپ مقاله با عنوان " تفسیر قرآن پاک " در نشریه یغما .

1349- نگارش مقاله در یادنامه تقی زاده با عنوان " تقی زاده آنچنانکه من شناختم " .

1350- تالیف کتاب با نام " اطلس تاریخی ایران " .
- درج مقاله با عنوان " تاریخ نگاری بیهقی " در مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه مشهد.
- چاپ مقاله با عنوان " چند پاسخ درباره تاریخ ایران " در نشریه فرهنگ و زندگی .
- نوشتن و چاپ مقاله با عنوان " سه نکته درباره رشیدالدین فضل الله " .
- نوشتن و چاپ مقاله با عنوان " مورخان ایران در دوره اسلامی" .

1352- نوشتن مقدمه بر کتاب " فتوحات همایون " نوشته سیاقی نظام .

1354- نوشتن کتاب " تاریخ ساسانیان " .
- درج مقاله در نشریه تلاش تحت عنوان " درباره تاریخ و تحقیقات " .
- انجام مصاحبه و درج در نشریه کاوه با تیتر " گفتگو با استاد تاریخ " .
- ترجمه مقاله از زبان آلمانی با عنوان " فریتزولف " نوشته هانس شدر و چاپ در نشریه یغما .
- نگارش مقاله با عنوان " نامه های موجود از امیر کبیر " در مورد امیر کبیر و دارالفنون .

1355- نوشتن مقاله تحت عنوان " فردوسی و طبری " و چاپ مجدد در نشریه یغما در اردیبهشت ماه و نشریه سیمرغ در اسفند ماه همین سال .
- چاپ مقاله با عنوان " درباره کتاب " در نشریه کتاب و کتابخانه .
- نگارش و چاپ مقاله در مورد استاد مینوی با نام " درباره مجتبی مینوی " در نشریه سخن .

1356- نوشتن و درج مقاله در مجله تاریخ تحت عنوان " نام یکی از هفت خاندان بزرگ دوره پارتی و ساسانی " .
- چاپ مقاله در نشریه یغما با عنوان " افسانه فتح الحضر در منابع عربی و شاهنامه " .
- نگارش مقاله با عنوان " جامعیت مینوی " پانزده گفتار درباره مجتبی مینوی .
- نگارش و چاپ مقاله با نام " درباره محمد ابراهیم باستانی پاریزی " در نشریه راهنمای کتاب .

1358- ترجمه کتاب " تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان " نوشته تئودور نولدکه از زبان آلمانی .

1360- آغاز همکاری با دایره المعارف تشیع، بنیاد دایره المعارف اسلامی و مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی .

1362- چاپ مقاله در نشریه آینده تحت عنوان " سوگند نامه جهان پهلوان " .

1363- نوشتن و چاپ مقاله با عنوان " دیو مسلمان نشود / دیو سلیمان نشود " در نشریه آینده .
- چاپ مقاله در نشریه معارف با عنوان " غزالی و ابن تیمیه " .

1365- چاپ مقاله با عنوان " ملاحظاتی درباره سلسله بادوسپانیان طبرستان " در نشریه تحقیقات اسلامی .

1366- نگارش مقاله تحت عنوان " سازمان اداری ایران در زمان حکومت ایلخانیان " و چاپ در نشریه باستان شناسی و تاریخ .
- نگارش و چاپ مقاله در نشریه تحقیقات اسلامی با عنوان " بداء در کلام اسلامی و ملاحظاتی تازه در حل آن " .
- درج مقاله در نامواره دکتر محمود افشار با نام " سخنی درباره منشات قائم مقام " .
- ترجمه مقاله از زبان آلمانی با عنوان " دیوانگان در آثار عطار " نوشته هلموت ریتر و چاپ در نشریه معارف .

1367- درج مقاله تحت عنوان " پارادوکس های نظام " در نشریه تحقیقات اسلامی .

1368- تالیف کتاب در مورد شرح مشکلات دیوان حافظ با نام " آئینه جام " .
- چاپ مقاله در کتاب سخن با نام " لعبت بازی، بازی خیال، شب بازی " .

1369- نگارش مقاله تحت عنوان " نکاتی درباره مقنع " .

1370- تالیف کتاب با نام " سیره رسول الله ( ص ) " .
- چاپ مقاله در نشریه ایران نامه با نام " نگاهی تازه به مقدمه شاهنامه " .
- چاپ مقاله در یادنامه مهدی اخوان ثالث با نام " در سوگ امید " .
- تصحیح، تحشیه و نوشتن مقدمه بر کتاب " الصیدنه فی الطب " نوشته ابوریحان بیرونی .
- ترجمه مقاله از زبان آلمانی با عنوان " ایرانیان و عربها " نوشته تئودور نولدکه و چاپ در نشریه آینده .

1371- نگارش و چاپ مقاله با عنوان " برهان " در نشریه تحقیقات اسلامی .
- درج مقاله در روزنامه همشهری با عنوان " زمینه های تاریخی و اجتماعی بعثت " .
- درج مقاله با عنوان " مرد دو هزار و پانصد ساله " در کتاب سخن .
- درج مقاله با عنوان " مصالح ایران که به میدان می آمد شعوبیه محض جلوه می کرد " در کتاب سخن .
- نگارش مقدمه بر دیوان آقاسی .

1372- نگارش و چاپ مقاله در نشریه هستی با عنوان " پاسخ، نظرخواهی درباره فرهنگ گذشته و نیازهای امروز " .
- چاپ مقاله در دنیای سخن با عنوان " پرچمدار فرهنگ ملی ایران در گذشت " .

1373- تهذیب و تلخیص کتاب " روضه الصفا " نوشته محمدبن خاوند شاه بلخی .
- چاپ مقاله در نشریه تاریخ و فرهنگ معاصر با عنوان " تاریخ نگاری در ایران " .
- روز 14 بهمن در سن 75 سالگی جان به جان آفرین تسلیم و نقاب در خاک کشید .

استاد زریاب خویی از سال 1360 با دایره المعارف ها و بنیاد های گوناگون همکاری مستمر داشتند که مقالات زیر حاصل بخشی از تلاشهای وی در زندگی سراسر تحقیق و پژوهشش بشمار می رود .

 1-  دایره المعارف فارسی (جلد دوم):

- شکاکیت
-  شلایر ماخر، فریدریش
- ارنست دانیل
- شیخیه
-  شیعه
- صُبّه
- صدور کثرت از وحدت
- عاقل و معقول
- عالم
- عرب
- عقل
- فارابی
- فخر رازی
- فرشته
- فضیلت
- فقه
- فلسفه
- فلوطین
- فیثاغورس
- فیشته
- قادسیه
- قانون
- قانونشناسی
- قرآن
- قرامطه
- قربانی
- قریش
- قضا و قدر
- قیاس
- قیامت
- کانت، ایمانوئل
- کرامیت
- کرتیر
- کردها
- کلام
- گاهشماری
- گنوستیسیم
- لاادریه
- لابشرط
- لاضرر و لاضرار
- لاک
- لامتری
- لایپ نیتز
- لحیان
- لعان
- لنین
- لوتسه
- لوکرتیوس
- لیله القدر
- مابعدالطبیعه
- ماتریالیسم دیالکتیک
- مارب
- ماکسیم گورکی
- مالبرانش
- مانویت
- مانی
- مبادی یقینی برهان
- مثل
- مجرد
- محمد(ص)
- مدرنیسم
- مدینه
- مذهب
- مرابطون
- مزدک
- مشائی
- معاویه
- معتزله
- مغول
- مفهوم
- مقنع
- مقولات
- مکه
- ملاصدرا
- موسی
- موسی بن میمون
- مهرپرستی
- نظام
- نفس زکیه
- نوافلاطونی
- نوکانتی
- نیچه
- وحدت وجود
- هگل
- هیدگر
 
 2-  دانشنامه ایران و اسلام:

- آذربیجان (تکمله )
- آغاجی
- آغاجی، ابوالحسن

3-  دایرة المعارف بزرگ اسلامی:

- آذربایجان
- آرپاخان
- آسفی
- آق سنقربرسقی
- آقوش اشرفی
- آقوش افرم
- آیاس پاشا
- آیواز
- اباقاخان
- ابراهیم بن سیار نظام
- ابلیس (در قرآن)
- ابن تیمیه
- ابن حجر
- ابن راوندی
- ابن فورک
- ابن مقفع
- ابوسعید گورگان

4- دایرة المعارف تشیع:

- احمدیلیان
- آبش خاتون
- ابراهیم بن عبدالله المحض
- ابن ابی الحدید
- ابن اسحاق
- ابوالاسود د‍ؤلی
- ابوذر غفاری
- ابوطالب بن عبدالمطلب
- ابوموسی اشعری
- احمدبن حنبل
- امام علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین
- امام حسن مجتبی (ع)
- امام حسین (ع)
- امام محمد باقر (ع)
- امام صادق (ع)
- امام رضا (ع)
- امام جواد (ع)
- امام هادی (ع)
- امام حسن عسکری (ع)
- امام زمان (عج)

5- دانشنامه جهان اسلام:

- باب
- باباافضل
- بابافرج تبریزی
- بابک خرمدین
- بابل
- بابلسر
- بادوسپانیان
- باران از نظر دانشمندان اسلام
- باروسما
- باروسی
- بازبدی
- باطرقانی
- باعربایا
- باعیناثا
- باغنوی
- باقلانی
- باکالیجار
- باکوئی، ابوعبدالله محمد
- بالکان [ترجمه از انگلیسی]
- بانت سعاد
- باندرمه [ترجمه از انگلیسی]
- بانویه، ابوجعفر
- بایزید بسطامی
- بجکم [ترجمه از انگلیسی]
- بدعیه
- برائت (2) [ترجمه از انگلیسی]
- برکوکیه
- برهان [ترجمه از فرانسه]
- برهان
- برهان تناهی ابعاد
-  بزیغیه (بزیعیه)
- بِسْنی [ترجمه از انگلیسی]
- بشربن معتمر
- بقلیه یا نقْلیه
- بقیه الله
- بکرْیه
- بکیربن ماهان
- بلو [ترجمه از انگلیسی]
- بوسفر، تنگه [ترجمه از انگلیسی]
- بیات [ترجمه از انگلیسی]
- بیانیه
- بیهسیه
- حضالت [ترجمه از انگلیسی]
- سِکِسِک ابزه [ترجمه از انگلیسی]

6-  ایرانیکا:

- “Bukayr B. Maham Marvazi”, Encyclopaedia Iranica, vol. IV, London 1990, p.332.
- “Chobanids”, (with chales Melville), Encyclopaedia Iranica, vol. V, Costa Mesa 1992, pp. 496-502.

تهیه و تنظیم : محمد شکراله زاده