داروها، آبنبات نیستند

چه زمانی داروها وارد زندگی انسان‌ها شدند؟

از وقتی که بشر زندگی خود را روی این کره خاکی آغاز کرد، همیشه در کنار او بیماری و به دنبال آن یافتن و ساخت داروها مطرح بوده است. جالب است بدانیم، داروهای اولیه همان رمل و جادوهای خرافی انسان‌های به روی بوده‌اند. سال‌ها گذشت تا این که کم‌کم انسان‌ها از مواد طبیعی و گیاهان اطراف خود برای درمان بیماری‌ها استفاده کردند. بررسی دقیق‌تر روی گیاهان دارویی را می‌توان در تمدن‌های یونان، روم، مصر و ایران باستان یافت. از قرن نوزدهم مواد سنتتیک جایگزین بسیاری از داروهای گیاهی شدند.

داروهای امروزی چگونه ساخته می‌شوند؟

اگرچه در سال‌های اخیر ساخت داروهایی با روش بیوتکنولوژی و ژن درمانی آغاز شده است،‌ اما در کل داروهای امروزی از طیف گسترده‌ای از منابع ساخته می‌شوند، مثلا آنتی‌بیوتیکی مثل پنی‌سیلین از قارچ تهیه می‌شود یا دیگوکسین دارویی که برای نارسایی قلبی کاربرد دارد از یک گیاه گرفته شده است. برخی داروها هم منشاء انسانی و حیوانی دارند مثل آدرنالین و اریتروپویتین. دسته‌ای دیگر منشاء معدنی دارند مثل آهن و ید و گروهی هم به صورت صناعی ساخت می‌شوند مثل بتابلوکرها و داروهای ضدافسردگی.

شایع‌ترین عوارض و شکایاتی که بیمارن از مصرف داروها دارند، کدامند؟

یک مطالعه جامع و جالب که به عوارض دارویی پرداخته، شایع‌ترین عارضه جانبی را عوارض گوارشی و از این میان بیشترین شکایات تهوع، اسهال و خشکی دهان را نشان داده است. عوارض مربوط به دستگاه عصبی در مرتبه بعد قرار داشت و بیشترین شکایت خواب آلودگی، احساس سبکی سر و سردرد بوده است. بثورات جلدی هم از عوارض شایع دیگر است. اینها تنها عوارض شایع بودند. داروها گاه عوارض خطرناک هم به دنبال دارند.

چگونه می‌توان عوارض دارویی را کاهش داد؟

برای کاهش عوارض دارویی باید پزشکان در تجویز داروها منافع و عوارض داروها را همزمان مدنظر داشته باشند و بیماران از خوددرمانی بپرهیزند. براساس بررسی‌های انجام شده، عمده عوارض ناشی از داروها مربوط به مصرف خودسرانه آنهاست. بسیار دیده شده است که بیماران دارویی را صرفا با توصیه دوستان و اقوام مصرف می‌کنند بی‌آن که دارو متناسب با تشخیص صحیح بیماری آنها باشد. این عمل وضعیت بیمار را وخیم‌تر می‌کند، ضمن آن که عوارض جانبی دارو مشکل او را پیچیده‌تر خواهد کرد.

داروخانه محلی برای، ارائه اطلاعات دارویی و عرضه داروست، نه سوپرمارکت.

طبق دستورالعمل داروخانه‌ها، دارو را تنها در قبال گرفتن نسخه پزشک و مهر کردن آن همراه با ارائه اطلاعات دارویی تحویل می‌دهند، البته در تمام کشورهای دنیا دسته‌ای از داروها که عوارض کمتری دارند با عنوانOTC با نظر دکتر داروساز قابل ارائه هستند. متاسفانه برخی داروخانه‌ها جایگاه خودرا با سوپرمارکت عوض کرده‌اند و فقط محلی برای فروش دارو و کالاهای تجاری شده‌اند که این مساله نیازمند توجه بیشتر است، چراکه سلامت جامعه را به خطر می‌اندازد.

چه سیستم‌های نظارتی برای بررسی عوارض داروها وجود دارند؟

هر دارویی به هر حال عوارضی دارد. در بسیاری از کشورها، سیستم‌هایی وجود دارد که گزارش‌های عوارض ناشی از مصرف هر دارو را جمع‌آوری، بررسی و مورد مطالعه قرار می‌دهد. یکی از دقیق‌ترین این تشکیلات در کشور انگلستان است که سیستم کارت‌های زرد نامیده می‌شود و اطلاعات را به مراکز مطالعاتی و نظارتی اعلام می‌کند.

در زمان تجویز دارو به چه مطالبی باید دقت کنیم؟

در زمان تجویز دارو توسط پزشک باید او را در جریان سابقه بیماری‌ها و داروهایی که مصرف می‌کنید، قرار دهید. اگر باردار هستید یا در حال شیردهی، آن را به پزشک اطلاع دهید. از مصرف مقدار کمتر یا بیشتر یا طولانی‌تر دارو بپرهیزید. در صورتی که داروی مصرفی تمام شد و نیاز به ادامه مصرف بود حتما نظر پزشک معالج خود را جویا شوید و در آخر مطالعه برگه راهنمای دارویی داخل جعبه را فراموش نکنید.

در برگه‌های اطلاعات دارویی چه مطالبی ذکر شده است؟

بسیاری از اوقات، اطلاعات روی این برگه‌ها تخصصی است، اما همیشه یک بخش راهنمایی‌های عمومی برای بیماران نگاشته شده است. در این برگه‌ها درباره ترکیب دارویی، کنترااندیکاسیون‌ها، واکنش‌های آلرژیک، موارد احتیاط، مصرف آنها در زمان بارداری و شیردهی، عوارض جانبی احتمالی و مقدار مصرف معمول مطالبی نوشته شده است. توجه داشته باشیم قرار نیست همه عوارضی که ذکر شده در ما بروز کند، بلکه بسیاری از این عوارض تنها در حد چند مورد گزارش بوده‌اند.

منظور از تداخلات دارویی چیست؟

بسیاری از اوقات، عوارض دارو به دلیل تداخلات دارویی است. برخی داروها با تاثیر بر متابولیسم داروهای دیگر موجب تشدید یا تضعیف اثر آنها می‌شوند. تداخلات دارویی گاهی عوارض وخیمی به دنبال دارد و حتی منجر به مرگ می‌شود. موارد احتیاط را در برگه حتما مطالعه کنید و پزشک را در جریان دیگر داروهایی که مصرف می‌کنید، قرار بدهید.

مفهوم کنترا اندیکاسیون و واکنش آلرژیک در این برگه‌ها چیست؟

کنترا اندیکاسیون‌ها شامل مواردی هستند که انجام یا مصرف همزمان آنها با دارو سبب افزایش خطر و وقایع ناخواسته می‌شود و در حقیقت موارد منع شده هستند، اما منظور از واکنش‌های آلرژیک، این است که بعضی از افراد به برخی دسته‌های دارویی حساسیت دارند. شکل این حساسیت ممکن است از بثورات جلدی و خارش باشد تا تورم اندام‌ها و شوک آنافیلاکتیک و حتی مرگ!‌ پس پزشک را در جریان سابقه حساسیت احتمالی به دارو یا مواد غذایی خاص بگذارید.

آیا مصرف داروهای گیاهی بی‌عارضه است؟

استفاده از پزشکی جایگزین، امروزه در بسیاری از کشورهای جهان در حال گسترش است و بازار خود را دارد. مصرف داروهای گیاهی هم روبه‌ افزایش است، ما باید این تفکر غلط را از ذهن خود بیرون کنیم که داروهای گیاهی عوارضی ندارند، باید بدانیم عوارض و تداخلات بسیاری از داروهای گیاهی به دلیل این‌که کمتر تحت آزمایش و مطالعه قرار گرفته‌اند، شناخته شده نیست. به عنوان مثال داروی گیاهی جین سنگ با وارفارین و گیاه داروییGinkobiloba با آسپیرین، وارفارین، تیکلوپیدین، کلوپیدگرول و دیپریدامول تداخل دارویی دارد. باز هم توصیه می‌کنیم در حین تجویز دارو پزشک را از مکمل‌ها و داروهای مصرفی مطلع کنید، حتی اگر داروهای گیاهی باشند.

دکتر پوریا پیروزمند