رودکی؛ استاد شاعران

سخن موزون و آهنگین از دیرباز در طبع ایرانیان تاثیری شگرف داشته و گفته‌اند بیشتر ایرانی‌ها در موقع مناسب و بنا به نوع سخنی که می‌گویند کلام خویش را به سجع و قافیه می‌آرایند و اعتباری ویژه برای سخن مسجع قائل بوده و هستند.

آغاز قرن چهارم تا نیمه قرن پنجم هجری از نظر تکامل و رواج علوم و ظهور ادبا و علمای بزرگ و تنوع افکار و فراوانی تالیفات، مهم‌ترین و درخشان‌ترین دوره از ادوار تمدن اسلامی  ایرانی است. این عهد گرانمایه شاهد ظهور مردان بزرگی بود که در ابواب مختلف حکمت و دانش‌های عقلی به مدارج بسیار عالی نایل شدند و به چنان مرتبه‌ای رسیدند که هیچ گاه از شهرت جهانی آنان کاسته نمی‌شود. در ابتدای این دوره باشکوه رودکی بزرگ، استاد شاعران و در اواخر آن، فردوسی و عنصری دو سخندان بی‌نظیر شعر پارسی ظهور کردند. کمتر دورانی از ادوار ادب فارسی، شاهد ظهور این تعداد شاعر و استاد بزرگ و صاحب‌سبک بود و کمتر عهدی است که در آن فصاحت و زیبایی و شیوایی کلام تا به آن حد رسیده باشد.

رودکی شاعر پارسی‌گوی آغاز قرن چهارم است و او را به خاطر مقام شامخی که در شاعری و پیشوایی پارسی‌گویان در سرودن انواع شعر داشت، بحق «استاد شاعران» لقب داده‌اند. تذکره‌نویس نامی، عوفی در لباب‌الالباب تصریح کرده است که وی بسیار باهوش و تیزفهم بود بدان گونه که در سن 8 سالگی قرآن را به تمامت در حفظ داشت، شعر می‌گفت، در معانی دقیق غور می‌کرد، صدایی بس رسا و خوش‌ داشت و شیفتگان فراوانی گرد او بودند.

از اهم آثار رودکی کلیله و دمنه منظوم است. از این گنجینه عظیم ادب پارسی جز ابیاتی پراکنده چیزی باقی نمانده که در اینجا چند بیت آن که گویای ذهن روشن و اندیشمند شاعر و زیبایی سخن اوست به استحضار می‌رسد:

مردمان بخرد اندر هر زمان / راز دانش را به هر گونه زبان
گرد کردند و گرامی داشتند / تا به سنگ اندر همی بنگاشتند
دانش اندر دل چراغ روشن است /  وز همه بد برتن تو جوشن است

رودکی را اولین شاعر مرثیه‌گو و مهم‌ترین شاعر وصاف طبیعت و یکی از اصلی‌ترین بانیان ادب پارسی دانستهاند. دو بیت رثاگونه وی که هنگام وفات شهید بلخی که خود شاعری مولف و خوش قریحه بود، سروده است، تا روزگار ما نیز جذابیت و کاربرد خود را حفظ کرده است:

کاروان شهید رفت از پیش / وان ما نیز رفته گیر و می‌‌ اندیش
از شمار دو چشم یک تن کم  /  وز شمار خرد هزاران بیش

زندگانی پرارزش رودکی، سرسلسله سخن‌پردازان نامی پارسی در سال 329 هجری به سرآمد و شاعر  جاوید هزاره‌های ما که سیطره نام و سخنش بر تمامی دوره‌های ادبی ایران سایه افکنده است، لب از سخن فرو بست و ادامه راه را به پروردگان نام‌آورش فردوسی، عنصری، فرخی، سعدی، حافظ، مولوی و دیگران سپرد.

* دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو