یوگای‌کودکان و تمرین سلامتی‌

یوگا به عنوان علمی دقیق و کاربردی با قدمتی بیش از 3 هزار سال با هدف وحدت و یکی شدن جسم و ذهن در پی یافتن تعادل در تمام ابعاد زندگی است. کار کردن، معاشرت، تغذیه و ارتباطات هر یک جنبه‌هایی از زندگی را شامل می‌شود که باید برای حفظ سلامت آنها کوشید. در این میان کودکان نیز چون دیگر افراد جامعه چه به طور مستقیم و چه از طریق خانواده و والدین در معرض تنش‌ها و فشارهای موجود در پیرامون خود قرار می‌گیرند. علاوه بر این، وجود ناکامی‌ها، تعارض‌ها و اضطراب‌هایی که به علت ویژگی‌های دوران کودکی تجربه می‌کنند و تاثیرات نامطلوب آنها کودکان را نیازمند یاری و آموزش برای برخورد و حل مشکلاتشان می‌کند.

شایسته نحوی، مربی یوگا  استفاده از یوگا برای رسیدن به آرامش را درباره کودکان نیز توصیه و بیان می‌کند: یوگا دارای 2 بعد جسمی و ذهنی (روحی) است که از طریق ایجاد تعادل میان فعالیت‌های نیمکره راست و چپ مغز، هماهنگی اعضا و افکار انسان را سبب می‌شود. یوگا علاوه بر جسم، ذهن را نیز کنترل و کمک می‌کند که برخوردها و عکس‌العمل‌های افراد آگاهانه باشد و با ایجاد تمرکز، آرامش را برای انسان به دنبال دارد. از پراکندگی ذهن جلوگیری می‌کند و فرد را برای حضور در لحظه و دور شدن از گذشته، در عین این که از تجربیات آن سود می‌برد، یاری می‌کند. کودکان به علت ویژگی‌های سنی و توانایی‌های رو به رشدشان، بخوبی می‌توانند آموزش‌های یوگا را فرا گیرند و از تاثیرات مثبت آن بهره عمیق و ماندگار ببرند. وی با بیان این که حرکات یوگای کودک و بزرگسال با هم متفاوت است، اشاره کرد: چون کودکان نمی‌توانند زمان زیادی تمرکز داشته باشند، زمانی که برای حرکات آنها در نظر گرفته می‌شود، کوتاه و بین 3 تا 5 دقیقه است و در حالی که حرکات یوگای بزرگسالان قوی‌تر و بیشتر روی ذهن کار می‌کند، یوگای کودکان همراه با بازی و دیگر روش‌های شاد صورت می‌گیرد. چون کودکان زندگی را بیش از هر چیزی با بازی تجربه می‌کنند.

وی که چندین سال سابقه کار یوگا دارد، ضمن تاکید بر این که بعد جسمی و ذهنی یوگا از یکدیگر قابل تفکیک نیست و یوگا کار روی شخصیت انسان است که هم بعد فیزیکی و هم بعد فکری و روحی را همزمان مورد تمرین و آموزش قرار می‌دهد، تمرینات جسمی یوگا را متنوع و با اهداف و نتایج گسترده عنوان کرد. از آن جمله تمرینات مربوط به تنفس که نحوه دم و بازدم صحیح به کودکان آموزش داده می‌شود و این که کودکان بتوانند آن را درک کنند و به شناختی از نحوه تنفس خود دست یابند و در عین حال با یادگیری تنفس عمیق و درست، اکسیژن لازم را به مغز خود برسانند و همچنین تمرینات مربوط به ستون فقرات و نحوه صحیح نشستن و نیز تمریناتی که کشیدگی عضلانی ایجاد می‌کند و بدن را نرم و منعطف می‌کند، ازجمله تمرینات جسمی یوگا برای کودکان بیان کرد.

کار روی احساسات و هیجانات که در دوران کودکی جایگاه ویژه‌ای در یوگا دارد، از مواردی است که نحوی به عنوان بعد ذهنی یوگا به آن اشاره می‌کند: نحوه درک، بیان و کنترل احساسات همگی نکاتی است که کودک شاید به‌تنهایی نتواند از عهده انجام آنها برآید و یوگا به کودک کمک می‌کند تا بتواند هیجانات منفی مثل خشم، عصبانیت، ترس و حتی شادی را کنترل کند. معمولا در شروع آموزش‌های یوگای کودکان موضوعاتی که کودکان با آنها درگیر هستند؛ مثل ترس از تنهایی عنوان می‌شود و لحظاتی به گفتگو و پرسش و پاسخ درباره آن می‌پردازند. در این مواقع، کودکان به بیان احساساتشان نسبت به ترس تشویق می‌شوند. حتی کودکانی که تمایل کمتری به بیان دارند، با شنیدن خاطرات و صحبت‌های دوستانشان از ترس، اشتیاق بیشتری برای گفتگو به دست می‌آورند. در پایان گفتگو از کودکان می‌خواهیم ترس خود را روی تابلو ترسیم کنند و این باعث خنده کودکان می‌شود و هر کودکی وسوسه می‌شود ترس خود را به صورتی نقاشی کند. با این کار علاوه بر این‌که ذهن آسیب‌دیده کودکان پاکسازی و سالمسازی می‌شود، کودک نحوه بیان احساسات درونی خود را نیز فرامی‌گیرد و در نهایت آمادگی ذهنی لازم را برای شروع حرکات جسمی یوگا به ‌دست می‌آورد. وی همچنین عنوان کرد: تقویت تمرکز و تخیل که از نکات مشترک میان کار یوگای کودک با بزرگسالان است، در یوگای کودکان دارای اهمیت است. مثل حرکت فوت کردن شمع یا درآوردن صدای زنبور که تمرکز ذهن را بالا می‌برد. یا دعوت از کودک برای قرار دادن خودش در جایی که به آن علاقه دارد و از او سوال می‌کنیم که چه می‌بیند و از این طریق دامنه تخیل او را رشد می‌دهیم و کودک در این مواقع علاوه بر این‌که نیازها و علایقش را نشان می‌دهد از حضور ذهنی در آنجا لذت می‌برد و با آن لذت از تخیلات خود برمی‌گردد.

تقویت حواس پنجگانه نکته دیگری است که مربی یوگای کودکان به عنوان یکی از اهداف بزرگ یوگا از آن یاد می‌کند، مثل گوش دادن به آواها و صداهای اطراف و خوب دیدن پدیده‌های محیط اطراف کودک، که در واقع آموزش درست دیدن به حساب می‌آید و بیشتر در قالب طبیعت‌گردی و گردش در فضای باز صورت می‌گیرد. مشاهده مظاهر طبیعت علاوه بر این‌که به تقویت حواس کودک کمک می‌کند، او را با شناخت جدید و برخوردی متفاوت آشنا می‌سازد. مشاهده حرکات گربه یا سگ یا گل‌ها و گیاهان علاوه بر آشنایی با طبیعت، زمینه لازم برای انجام حرکات جسمانی یوگا را که برگرفته از پدیده‌های طبیعی است، فراهم می‌کند. وقتی کودک را تشویق می‌کنیم به نحوه خوابیدن یا غذا خوردن و کشش بدن گربه نگاه کند، با این عمل علاوه بر این‌که از برخی رفتارهای نادرست کودکان مثل آسیب رساندن به حیوانات جلوگیری کرده‌ایم، احترام به محیط زیست و حفاظت از آن را آموزش داده‌ایم. اردوهای یکروزه در طبیعت به همراه غذایی ساده از خشکبار، کمک بزرگی در نشان دادن نظم و هماهنگی موجود در طبیعت و نتایج زیبا و آرامش‌بخش این نظم و هماهنگی به کودکان می‌کند.

این مربی با اشاره به این‌که یوگا ورزش صلح و دوستی است و این‌که رقابت و برتری‌جویی در این ورزش جایگاهی ندارد، انجام تمرینات یوگا در خانه را در ایجاد لحظاتی شاد و فضایی صمیمی بین اعضای خانواده بسیار مفید و سازنده دانست و یوگا را تمرین سلامتی در جمع عنوان کرد که خانواده را در ایجاد روابط سالم و بهبود مسائل و مشکلات موجود بین آنها از طریق ایجاد فرصت‌هایی برای درکنار هم بودن یاری می‌کند.

نسرین احمدشاهی، مربی یوگای کودکان در یک موسسه  نیز در ارتباط با این موضوع اشاره می‌کند: تاثیرات یوگا بر افراد مختلف بسته به شخصیت و درک و بینش آنها تفاوت دارد.

وی اجرای تمرینات حرکات یوگا را نیز متناسب با سن افراد دارای تفاوت‌هایی دانست و کودکان را به علت داشتن ویژگی‌های جسمی و ذهنی خاص، نیازمند روش‌های ویژه مناسب گروه سنی خودشان خواند. احمدشاهی با توجه به این‌که نیاز و شرایط روز یعنی خانواده‌های تک‌فرزند، اشتغال والدین و کمبود وقت و نبود فرصت‌های کافی برای خانواده‌ها در ایجاد شرایط همنشینی و جمع‌های خانوادگی، لزوم یوگای کودکان را روشن می‌کند؛ نحوه اجرا و برنامه‌ریزی انجام فعالیت‌های یوگا را نکته مهمی برشمرد که باید درخصوص یوگای کودکان به آن توجه کرد. یعنی تمرینات یوگا باید متناسب با سن و قوای جسمی   ذهنی آنها باشد. این تمرینات برای کودکان خردسال بر اساس بازی‌های خلاقه، پیش‌زمینه‌های موسیقی، اجرای تئاتر و نمایش‌های خلاق برنامه‌ریزی شده‌اند. در حقیقت یوگا برای آنها باید مثل بازی و سرگرمی دنبال شود. بازی برای کودکان نوعی فعالیت با هدف است. هنگام بازی کودک به خلق تصاویر ذهنی می‌پردازد و این واقعیت می‌تواند وسیله‌ای برای درک اندیشه و مفاهیم شود، بنابراین بازی‌هایی که دقت و توجه را افزایش می‌دهند از بسیاری از آموزش‌ها نتیجه مطلوب‌تری دارند. اغلب بازی‌های سرگرم‌کننده می‌توانند اراده را تقویت و تمرکز بیشتر ایجاد نمایند. بنابراین وقتی شما تعالیم یوگا را در قالب بازی و متناسب با سن کودکان آموزش می‌دهید، آنها به آسانی و راحتی بازی را فرا می‌گیرند.

مهربانو ادیبی، مربی موسسه یوگا که فعالیت‌های گسترده‌ای درخصوص غیرمستقیم کردن آموزش از طریق قالب‌های هنری و نمایش‌های عروسکی داشته است، بازی‌های نمایشی همراه با موسیقی و اجرای حرکات منظم و موزون با ریتم مشخص را علاوه بر این‌که برای کودکان دلپذیر عنوان می‌کند، اجرای آنها را در تمرینات یوگای کودکان موجب بروز و پرورش قوای خلاقه آنها می‌داند که می‌تواند نظم و همکاری گروهی را با هماهنگی به آنها بیاموزد. درک ریتم، سکون و حرکات از طریق بازی‌های نمایشی و حرکات موزون برای کودکان ساده‌تر و جذاب‌تر است و به این علت استفاده از تمرینات نمایشی در آموزش یوگای کودکان را توصیه می‌کند.

یوگای کودک با تاکید بیشتر بر رشد احساسی و هیجانات آنها، زمینه بالا بردن درک و قوای هوشی را ایجاد می‌کند. یوگا اگر به صورت جدی و مستمر توسط خانواده‌ها برای کودکان اجرا شود و تنها به عنوان تفریح و گذران ساعات فراغت به آن نگریسته نشود، می‌تواند تاثیرات مفید خود را بر جسم و روح کودک باقی گذارد. مربیان یوگا علاقه‌مندند به یوگا به عنوان واحدی درسی نگریسته شود که می‌تواند در کنار سایر مواد درسی سهم بسزایی در رشد و پرورش قوای کودکان داشته باشد.

لیلا ربیعی‌