مهمانی‌ دیگر ‌برای ‌مریخ‌

 این مریخ نشین، تیرماه سال 86 و با استفاده از یک فروند موشک دلتا از پایگاه فضایی کیپ کاناورال ناسا در فلوریدا به فضا پرتاب شد و قرار است در 25 ماه می، برابر با پنجم اردیبهشت ماه در این سیاره فرود آید. پروفسور پیتر اسمیت دانشمند شماره یک این پروژه از دانشگاه آریزونای امریکا در گفتگویی اختصاصی با جام‌جم به تشریح جزئیات این مأموریت و بیم و امیدهای ناسا در آستانه فرود آن پرداخته است. او معتقد است با موفقیت این مأموریت، دانش بشر درباره رموز مریخ و بررسی امکان حیات در آن دگرگون می‌شود.

نیمی از تمام ماموریت‌های فضایی مربوط به مریخ با عدم موفقیت همراه بوده‌اند. ماموریت فونیکس نیز ذاتا پیچیده و مملو از خطرات و اتفاقات پیش‌بینی نشده است. تا چه حد به موفقیت آن خوشبین هستید؟

همان طور که گفتید بالغ بر نیمی از ماموریت‌های فضایی مربوط به مریخ و کشف رموز مربوط به آن با شکست همراه بوده است. اما شاید بهتر باشد این موضوع را حداقل در سه هفته آینده فراموش کنیم! من فرد خوشبینی هستم و با توجه به این‌که تیم این پروژه هر کاری را که بتوان برای از بین بردن خطرات احتمالی متصور شد انجام داده است، سزاوار فرودی بی خطر روی مریخ هستیم. با این حال مخاطرات موجود  اتفاقی حقیقی هستند که وجود دارند.

مهم‌ترین و نخستین برنامه‌هایتان در ساعات اولیه فرود این مریخ نشین برای کنترل کامل سیستمهای آن و اطمینان از فرودی بی خطر چیست؟

فرود روی جرم آسمانی همچون مریخ فرآیندی پیچیده است. از این رو همواره به فکر کمک گرفتن از دو مدارگرد مریخ به نام‌هایMars EXpress و MRO-مدارگردهای مریخی متعلق به اسا و ناسا- بوده‌ایم. براساس برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته، در زمان فرود فونیکس ارتباطات ویژه‌ای با این دو مدارگرد مریخی برقرار می‌کنیم تا اطلاعاتی
لحظه به لحظه از فرآیند فرود آن در اختیار داشته باشیم.

در مقایسه با سایر مأموریت‌های مریخی فرآیند کنترل و انتخاب محل مناسب برای فرود مریخ نشین فونیکس چگونه بوده است؟

در مقایسه با مأموریت‌های دیگری نظیر فرود مریخ نوردان روح و فرصت روی مریخ، اطلاعات بهتر و موثرتری درباره نقطه فرود داشته‌ایم. تلسکوپ HiRISE که در مدارگرد شناسایی‌کننده مریخ موسوم به MRO نصب شده است، امکان استثنایی نقشه‌برداری از صخره‌هایی به کوچکی 5/1 متر را فراهم کرده است. همچنین در این مدت از اطلاعات ارزشمندی که ارتفاع سنج لیزری مدار‌گرد مریخ موسوم به MOLA در اختیار ما قرار داده استفاده کرده‌ایم. تمامی این موارد به انتخاب محل مناسب و کنترل بهتر مأموریت فونیکس منجر شده است.

آیا از مدارگرد روباتیک ادیسه نیز استفاده کرده‌اید؟

قطعا. ادیسه یکی از مهم‌ترین منابع اطلاعاتی ما بوده است. این فضاپیما به ما می‌گوید که در زیر کدام سطوح خاکی مریخ یخ وجود دارد. با استفاده از این داده‌ها توانسته‌ایم نقطه‌ای بی خطر و از بعد علمی جالب پیدا کنیم. این نقطه در 68 درجه شمالی مدار قطب شمال مریخ قرار دارد. شاید برای شما هم جالب باشد بدانید، گرچه مریخ سیاره‌ای موسوم به سیاره 24 ساعت آفتاب‌گیر است اما قطب شمال آن مملو از یخ‌های سخت است.

سوال مهم دیگر، دلیل اصلی انتخاب محل فرود در نقطه‌ای یخی همچون قطب شمال مریخ چه بوده است؟ آیا فکر می‌کنید این نقطه یخی می‌تواند بیشترین اطلاعات ممکن درباره مریخ و رموز آن را در اختیارتان بگذارد؟

یخ ذاتا از مواد ارگانیکی حفاظت می‌کند. از آن گذشته یخ در مجاورت متغیری همچون فشار ذوب می‌شود. اگر یخ ذوب شود می‌تواند محیط قابل سکونتی خلق کند و آنجاست که با بررسی موارد یافت شده در یخ ذوب شده می‌توان امکان حیات و حتی وجود نشانه‌هایی از آن در مریخ را بررسی کرد.

همانطور که می‌دانید این مأموریت یکی از نخستین گام‌های جدی ناسا در عرصه برنامه اکتشافاتی مریخ است. آیا فکر می‌کنید موفقیت این مأموریت می‌تواند به موفقیت ناسا در اعزام فضانورد به مریخ آن هم زودتر از زمان متصور منجر شود؟

به عقیده ما تنها ارتباط قابل تصور میان مأموریت فونیکس و برنامه اعزام فضانورد به ماه در این است که بتوانیم حجم عظیمی از مواد ارگانیکی در این سیاره پیدا کرده و دانشمندان پروژه اعزام فضانورد به مریخ را برای تسریع در برنامه‌های خود ترغیب کنیم.

کمی نیز درباره چگونگی استفاده از اطلاعات کسب شده در این مأموریت در سایر بخش‌های برنامه اکتشافاتی مریخ صحبت کنید.

در این مأموریت، فونیکس برخلاف دو مریخ نورد روح و فرصت ساکن مانده و بررسی‌های متعددی انجام می‌دهد. ما در این مأموریت مواد معدنی و جنبه‌های شیمیایی سطح مریخ را اندازه گیری می‌کنیم. البته  5 مریخ نشین پیشین نیز این بررسی‌ها را در سطوحی دیگر انجام داده‌اند. در مأموریت فونیکس از اندازه گیری‌هایمان برای درک بهتر و موثرتری از داده‌های قبلی استفاده می‌کنیم. البته قابل ذکر است که فونیکس همچون ایستگاه مادری برای سایر مدارگردها عمل کرده و اطلاعات مهمی در اختیار آنها قرار می‌دهد.

در حالی که مدارگردهای مریخی اطلاعاتی درخصوص اتمسفر بالایی این سیاره جمع آوری می‌کنند، مریخ نشین فونیکس به جمع آوری جزئی‌ترین اطلاعات از مختصات سطح مریخ می‌پردازد.

نحوه برقراری ارتباط با فونیکس و کنترل آن چگونه خواهد بود؟ آیا از سایر مدارگردهای مریخی هم کمک می‌گیرید؟

باید بگویم که هیچ گونه ارتباط مستقیمی میان ما (زمین) و فونیکس وجود ندارد و تمامی ارتباطات از طریق فضاپیمای ادیسه و مدارگرد شناسایی‌کننده MRO خواهد بود. ادیسه همچنین با مریخ‌نوردان ارتباط برقرار کرده تا کنترل بهتری بر آن داشته باشیم. از این رو در این مأموریت ارتباط غیر‌مستقیمی هم با این دو مریخ نورد که اکنون در دوران اضافه کاری به سر می‌برند خواهیم داشت.

طول عمر این مأموریت چه مدت خواهد بود، آیا می‌توان متصور شد که همچون دو مریخ نورد روح و فرصت با توجه به شرایط محیطی به فعالیت خود بیش از زمان در نظر گرفته شده ادامه دهند.

فونیکس در منطقه‌ای در حوالی قطب شمال مریخ و در تابستان این سیاره فرود می‌آید. با فرا رسیدن زمستان انرژی خورشیدی را از دست داده و از آنجا که هیچ سیستم گرمایی و حرارتی در اختیار نداریم نتیجتا باید بگویم که با وزش بادهای قطبی، فونیکس تنها 6 ماه حیات خواهد داشت.

مهدی پیرگزی‌