واژه گمشده «صلح با طبیعت»

همان‌طوری که می‌دانید، هشدارهای جهانی برای مقابله با پدیده گرمایش زمین بسیار جدی است، به‌طوری که کارشناسان تهدید گرمایش زمین را حتی خطرناک‌تر از تهدیدات تروریستی می‌دانند.

بله، همین‌طور است. چند سالی است با برخی تهدیدات زیست‌محیطی در عرصه جهانی به صورت گسترده مواجه هستیم، به این معنی که عملکرد بخشی در یک گوشه دنیا فقط به آن شهر و یا منطقه محدود نمی‌شود. مثل کارخانه‌ای که در نیمکره شمالی مواد مخرب لایه ازن مصرف می‌کند، اما اثرات آن در نیمکره جنوبی نیز مشاهده می‌شود. امروزه 3 پدیده جهانی شامل گرم شدن زمین، تخریب لایه ازن و نابودی تنوع زیستی کره زمین را تهدید می‌کند و پیامدهای بسیار نگران کننده و فراگیری را به‌دنبال دارد. به این ترتیب، اولین نکته‌ای که به ذهن خطور می‌کند، افزایش مسوولیت‌هاست؛ به‌طوری که در کنار مسوولیت‌های فردی، اجتماعی و ملی مسوولیت‌های جهانی پیدا می‌کنیم که اگر چه مشترک است، اما متناسب با سهم ما تغییر می‌کند.

خوشبختانه با پیشرفت علم، تحولات علمی ابعاد گسترده تغییرات آب و هوایی را مشخص کرده است. اگر چه عده‌ای از دانشمندان در ابتدا با روند گرم شدن زمین مخالف بوده‌اند و آن را بخشی از دوره‌های طبیعی می‌دانستند، اما اثبات این موضوع براساس تحولات علمی ممکن شد.

سال گذشته رئیس پنل بین‌الدولی تغییرات آب و هوا به دلیل ارائه گزارش جامعی از اثرات تغییرات آب و هوا جایزه نوبل را دریافت کرد که این امر نشان دهنده اهمیت موضوع تغییرات آب و هوایی در جهان است.

مشاهدات حاکی از آن است که روند گرم شدن زمین بسیار سریع‌تر از پیش‌بینی‌ها و مدل‌های علمی است. ارزیابی شما چیست؟

روند گرم شدن زمین با دخالت انسان همراه است و با انتشار میزان گازهای گلخانه‌ای نسبت مستقیم دارد، اما مستندات نشان می‌دهد روند گرم شدن زمین با آنچه پیش‌بینی شده بسیار سریع‌تر است و بیشترین سرعت در مناطق قطبی یعنی 2 برابر نقاط دیگر مشاهده شده که شاهد از بین رفتن یخ‌های قطبی هستیم.

مهم‌ترین عارضه این پدیده طوفان‌، خشکسالی، بالا آمدن سطح دریاها، آب شدن یخ‌های قطبی و تاثیر بر چرخه اکولوژیکی است که تمام این اتفاق‌ها اثرات بیشمار دیگری را به‌دنبال خواهد داشت.

بررسی‌ها نشان می‌دهد وضعیت از آنچه تصور می‌شد بدتر است و این امر آسیب شدیدی را به بخش کشاورزی وارد خواهد کرد که این اثرات در سطح جهان قابل مشاهده است. البته نباید با ساده‌انگاری هر اتفاقی را به تغییرات آب و هوایی مرتبط کنیم، اما بی‌شک بخشی از حوادث مرتبط با این پدیده جهانی است.

در مجموع اگر چه در موضوع گرم شدن زمین همه ما سهیم هستیم‌؛ اما کشورهای صنعتی سهم بیشتری دارند و شاید علت اصلی موفق نبودن اقدامات مقابله با پدیده گرمایش زمین همکاری نکردن این کشورها بوده است. به عنوان مثال، امریکا به عنوان یکی از بزرگ‌ترین منتشر کننده‌های گازهای گلخانه‌ای منافع کوتاه‌مدت و مقطعی‌اش را به منافع جامعه جهانی ترجیح نمی‌دهد.

اینجاست که فناوری‌های نوین مانند انرژی خورشیدی، آبی، بادی و هسته‌ای به کمک جامعه جهانی می‌آید که اگر روزی انرژی قیمت واقعی خود را در کشور ما پیدا کند، امکان استفاده از تمام این منابع را داریم و نقش پر اهمیت انرژی‌های نو مشخص می‌شود.

از آنجا که شما در سال 2006 به عنوان قهرمان زمین معرفی شدید، چه اقداماتی منجر شد به عنوان یکی از ناجیان زمین معرفی شوید و برای مقابله با پدیده گرمایش زمین چه پیشنهادی دارید؟

عنوان قهرمان زمین به پشتوانه فعالیت‌های جمعی بود که در یک دوره رخ داد فعالیت تشکل‌های غیر‌دولتی و توجه رسانه‌ها به بحث محیط‌زیست باعث شد موضوع محیط زیست در بخش‌‌های مختلف اقتصادی و صنعت جدی‌تر گرفته شود. در دوره ریاست سازمان حفاظت محیط زیست از سوی بنده تشکل‌های زیست‌محیطی فعالیت‌ها را رصد می‌کردند که به اقدامات خوبی در عرصه محیط زیست کشور منجر شد. پس از فعالیت دولتی با جمعی از متخصصان مرکز غیر دولتی صلح و محیط زیست را راه‌اندازی کردیم. طرح کردن بحث «صلح درون، صلح با طبیعت را به همراه خواهد داشت» محور خلاقانه‌ای بود که باعث شد من به عنوان سخنران کلیدی در مجامع بین‌المللی محیط زیست حضور داشته باشم. در دنیای کنونی جنگ و درگیری و خصومت مشکلی است که انسان مدرن را با همه خرد و علم دچار رودررویی‌های فرسایشی کرده است. این اتفاق در یک جبهه با طبیعت و در جبهه دیگر با درون انسان ارتباط دارد.

انسانی که به صلح با درون خویش نرسیده است، هرگز به صلح با طبیعت نخواهد رسید که نتایج آن جنگ‌های عراق، افغانستان، بالکان و دارفور است. مشاهده خشونت و تروریسم در هر گوشه دنیا منشاء درون انسان‌هایی است که به صلح با درون نرسیده‌اند و سکان تصمیم‌گیری برای جهان را به دست گرفته‌اند از این رو منشا جنگ طبیعت و انسان‌ها، ناآرامی‌ درون آنهاست و این امر تنها نیازمند صلح با درون است. همچنین راه‌اندازی وبلاگ‌
 www.greenebtekar.pusianblog.ir یکی دیگر از اقداماتی است که در جهت اطلاع‌رسانی در زمینه محیط زیست و مقابله با پدیده گرمایش زمین راه‌اندازی شده است.

هفته گذشته در مرکز صلح و محیط زیست نشست وبلاگ‌نویسان زیست محیطی را داشتیم همچنین وبلاگ www. Ebtekarm.blogspot.com نیز به مقوله محیط زیست می‌پردازد که جدا از سیاست نیست چرا که نگاه‌های سیاسی به تخریب محیط زیست کمک می‌کند.

نقش مشارکتی شهروندان در مقابله با پدیده گرمایش زمین چیست؟ آیا راهکارهای کاربردی برای هر یک از ما وجود دارد؟

در شورای شهر تهران  14 کار گروه برای محیط زیست تشکیل شده است. از سوی شورا یک پیشنهاد به پنل بین‌الدولی تغییرات آب و هوا ارائه شده است که تهران برنامه داوطلبانه‌ای برای کاهش گازهای گلخانه‌ای داشته باشد. این در حالی است که بیشتر شهرهای دنیا این کار را کرده‌اند، چرا که شهروندان به تنهایی نقش عمده‌ای برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای دارند.

مصرف برق یکی از مهم‌ترین مواردی است که در انتشار گازهای گلخانه‌ای موثر است، به طوری که هم‌اکنون 95 درصد سوخت‌هایی که برای تولید برق استفاده می‌شود، فسیلی است که اگر بتوانیم مصرف برق را در الگوی مصرف خانه‌ها و کارخانه‌ها تغییر دهیم در هزینه‌های شخصی، اقتصادی، نیز کاهش داده و اثرات گلخانه‌ای را نیز کم کرده‌ایم. همچنین به کارگیری روش‌های سنتی مانند معماری یزد که بدون مصرف برق در تابستان سیستم‌های تهویه و خنک‌کننده ایجاد می‌کند، بسیار موثر است. تلفیق دانش سنتی و علم نوین یکی از محورهای قابل‌توجه دانشمندان است؛ همچنین فعالیت‌های کشاورزی و نوع تغذیه نیز در این روند تاثیر دارد، به طوری که استفاده از گوشت قرمز به دلیل فعالیت ‌دامداری‌ها منجر به افزایش گازهای گلخانه‌ای می‌شود. در این میان تخریب جنگ‌ها نیز موثر است. باید در فعالیت‌های اجتماعی از کاشت درختان و جنگل‌های طبیعی حمایت کنیم. باید توجه کرد که در بحث تغییرات آب و هوایی، همه ما سوار یک کشتی هستیم و این مساله بر سرنوشت مشترک همه ما تاثیر خواهد داشت و اگر تعادل طبیعت به یک سمت به هم بخورد در نقطه بدون بازگشت، دیگر کاری نمی‌‌توان انجام داد.

از آنجا که هم اکنون رئیس کمیته محیط زیست شورای شهر تهران هستید، مهم‌ترین مشکلات زیست محیطی شهر تهران را چه می‌‌دانید و چه اقدماتی در این خصوص انجام شده است؟ همچنین معضلات زیست محیطی کلان کشور از دیدگاه شما چیست؟

در شهر تهران مشکلات زیست محیطی زیادی داریم. در حال صنعتی شدن هستیم و جمعیتی رو به افزایش داریم و در سال‌هایی مثل امسال مهم‌ترین چالش، مدیریت منابع آب و کاهش آلودگی‌های منابع آبی است که اگرچه حدود 10 سال است طرح‌های جمع‌آوری فاضلاب‌های شهری آغاز شده، اما هنوز با کندی و تاخیر فراوانی همراه است و بودجه‌های قطره چکانی به این روند کمک می‌کنند، در حالی که سازمان آب و فاضلاب اعلام کرده قدرت جذب 100 میلیارد تومان را دارد، اما پارسال یک میلیارد تومان اعتبار داشت. امسال خوشبختانه این اعتبار به 30 میلیارد تومان رسید که بحث مدیریت آب‌های زیرزمینی پیش می‌آید که در حال افت است. از این رو بحث آب و فاضلاب با انتقاد جدی شورای شهر تهران به دولت مواجه است که اعتبار کافی نیاز دارد. مساله مهم دیگر در بخش کلان کشور، تنوع زیستی است که در بخش پوشش گیاهی، مراتع و حیات وحش نیازمند توجه جدی هستیم. ارتقای مناطق حفاظت شده در دوره قبل و طرح صیانت از جنگل‌ها طرح‌های خوبی بود که باید استمرار پیدا کند و به کیفیت حفاظت توجه شود، چراکه اگر جنگل‌ها نباشند افت شدید منابع را به دنبال خواهند داشت و فرسایش خاک رخ می‌دهد.

مساله دیگر، مدیریت پسماندها و زباله است که قانون مدیریت پسماندها تقریبا در مراحل اجرایی است، اما تهران از دیگر شهرها عقب‌تر است. در بخش آلودگی هوا نیز طرح جامع کاهش آلودگی هوای تهران با 7 محور وجود دارد که اجرای مستمر و پیگیر این برنامه از سوی مسوولان بسیار ضروری است و نتایج خوبی به همراه خواهد داشت. محیط زیست مقوله‌ای است که باید در عالی‌ترین سطح مورد تعهد ملی قرار بگیرد و از وظایف حاکمیتی است و حکومت باید وظایف خود را در این راستا شفاف و بدون مصلحت‌اندیشی به ثمر برساند.

مشکلات اشتغال و اقتصادی دلیل وجود آلاینده‌های زیست محیطی نمی‌شود، چراکه باید منابع پایه سالمی وجود داشته باشد تا طرح‌ها بر آن اساس برنامه‌ریزی شود. اگر محیط زیست از اولویت دولت خارج شود دیگر اراده جدی برای حفاظت از آن وجود نخواهد داشت. متاسفانه گاهی شاهد هستیم که طرح‌های زیست محیطی مورد بی‌مهری قرار گرفته و حرف آخر را توسعه می‌زند.

از میان گذر تالاب انزلی گرفته تا میان‌گذر میانکاله و جاده پارک ملی گلستان، دستخوش برنامه‌های توسعه‌ای هستند که خروج از این وضعیت تنها نیازمند حمایت دولت است. در شورای شهر تهران نیز مصوب شده هیچ قطع درختی صورت نگیرد و در صورت تداخل در گزینه آخر اقدام به جابه‌جایی درختان شود و شهرداری 2 برابر درخت غرس و زمین معوض را پیش‌بینی کند، حتی اگر پیشنهادی برای قطع درخت از باغات بیاید اجازه نمی‌دهیم، که به نظر می‌رسد در طرح جامعه شهر تهران تمام این موارد دیده شده است. همچنین در این زمینه از گزارش‌های شهروندان استقبال می‌کنیم و خوشحالیم که توجه به محیط زیست شهری در شهروندان به عنوان ناظران محیط زیست شهری وجود دارد.

گناهی که علیه طبیعت مرتکب می‌شویم‌

موسسه دین، علم و محیط زیست که یک سمپوزیوم بین‌المللی است به مناسبت پدیده گرمایش زمین، از همه رهبران ادیان و صاحب‌نظران زیست محیطی برای سفر به قطب شمال دعوت کرد تا در نزدیکی کوه‌های یخی قطب، مراسم دعای زمین و توبه برای گناهانی را که علیه طبیعت انجام داده‌ایم برگزار شود. در این مراسم از خدا خواستیم ما را به خاطر جنایاتی که علیه طبیعت انجام داده‌ایم، ببخشد. این سفر تلاش برای ایجاد یک نگاه معنوی به مدیریت جهانی بود، به طوری که امسال کلیسا کمک به گرم شدن زمین را جزو گناهان اعلام کرد که ما در آموزه‌های دین اسلام قطعا از این جلوتر رفته‌ایم و وظیفه هر انسان روشن و شفاف است. انسان‌‌ها حیطه آزادیشان تا جایی است که به دیگران آزار یا آسیب نرسانند. از این رو اگر بتوانیم برای مقابله با گرمایش زمین کاری انجام دهیم و نکنیم، ترک اولی و  کوتاهی است.

حمیده سادات‌هاشمی