یک زمین بدون زباله‌

بررسی‌ها نشان می‌دهد پلی‌اتیلن فتالات یکی از ترکیبات پرکاربرد پلاستیک است و در بطری‌ها و ظروف نگهداری مواد به کار می‌رود و سهم زیادی از این ترکیب در صنایع بسته‌بندی به کار می‌رود. در سال‌های اخیر استفاده از پلاستیک‌های خودتخریب حائز اهمیت شده که از سال1998 وارد بازار مصرف شده است.

بازیافت پلاستیک‌

بازیافت پلاستیک‌ها نقش  مهمی در کاهش انتشار گاز دی‌اکسید کربن دارد. نتایج تحقیقات انجام گرفته بر روی چرخه زیست محیطی مواد مختلف نشان می‌دهد که مقدار دی‌اکسید کربن ناشی از بازیافت هر تن پلاستیک در مقایسه با سایر روش‌های دفع زباله‌ها از جمله دفن در محل‌های دفن یا بازیافت انرژی، 5/1 تا 2 تن کمتر است.

این موضوع با توجه به افزایش میزان مصرف لوازم مصرفی در منازل و میزان بازیافت ضایعات از 19 درصد به 50 درصد در سال 2020 حائز اهمیت فراوان است.

کشورهای اروپایی و امریکایی طیف وسیعی از محصولات را روانه بازار مصرف می‌کنند، که در آنها به نحوی مواد پلاستیکی مصرف می‌شود. در سال‌های اخیر توجه کشورها به تولید پلاستیک‌های قابل بازیافت جلب شده و در صنایع اقداماتی جهت مصرف کمتر پلاستیک‌ها و استفاده مجدد از آنها صورت گرفته که در صنایعی مانند خودروسازی حائز اهمیت است.

سیدعلیرضا میرزاحسینی، کارشناس ارشد مهندسی محیط‌زیست مرکز تحقیقات و مطالعات محیط‌زیست و انرژی در این باره می‌گوید: استراتژی‌هایی نظیر جایگزین کردن فرآیندهای تولیدی و عدم استفاده از پلاستیک‌های غیرقابل بازیافت، یکی از مهمترین اهداف دولت‌ها در مدیریت مواد زائد جامد است. مهمترین فاکتور قابل توجه در مورد پلاستیک‌ها عدم تجزیه آنها در محیط توسط باکتری‌هاست. در کشورهای پیشرفته، میدان عمل بازیافت با افزایش میزان مصرف پلاستیک‌ها توسط مصرف‌کننده افزایش می‌یابد. وی می‌افزاید: بررسی‌ها نشان می‌دهد، از یک تن پلاستیک می‌توان بیش از 20 هزار بطری پلاستیکی به دست آورد و تخمین زده می‌شود که 100 میلیون تن پلاستیک در سال تولید می‌شود.

به طور متوسط اروپاییان 36 کیلوگرم پلاستیک را در سال تولید می‌کنند که 4 درصد روغن‌های مصرفی در اروپا برای تولید پلاستیک‌ مصرف می‌شود که میزان 64 درصد پلاستیک‌های ناشی از فاضلاب‌ها قابل بازیافت هستند و درکل میزان 42 درصد از پلاستیک‌ها از مجموع کل پلاستیک‌ها در صنایع بسته‌بندی استفاده می‌شود.

میرزاحسینی با اشاره به روش بازیافت انرژی ادامه می‌دهد: زباله به عنوان یک سوخت سوزانده می‌شود و تحقیقات نشان داده است که پلاستیک‌ها نسبت به سوخت‌های فسیلی از بازده انرژی بیشتری برخوردار هستند.

در روش بازیافت شیمیایی پلاستیک به وسیله روش‌های شیمیایی به مواد دیگری که اغلب مواد اولیه یا میانی هستند، تبدیل می‌شود اما هنوز از نظر اقتصادی به صرفه نیست با این حال این روش از آنجا که نسبت به روش بازیافت انرژی و مکانیکی جدیدتر است، بسیار مورد توجه قرار می‌گیرد. این کارشناس گفت: همچنین از چندین سال پیش تلاش‌هایی در جهت تولید پلاستیک‌های تخریب‌پذیر در محیط آغاز شده که هم‌اکنون در بعضی از کشورها به عنوان یک راه‌حل جایگزین استفاده می‌شود.

پلاستیک‌های تخریب‌پذیر

پلاستیک‌های تخریب‌پذیر آمیزه‌هایی هستند که در آنها یک ماده تخریب‌پذیر مانند نشاسته به یک پلاستیک متداول مانند پلی‌اتیلن اضافه می‌شود.

کارشناس ارشد مهندسی محیط‌زیست مرکز تحقیقات و مطالعات محیط‌زیست و انرژی گفت: این روش بتازگی وارد بازار شده است و با آن که کمک زیادی به کاهش زباله‌های پلاستیکی کرده‌اند، اما به دلیل این که اولا در آنها از همان پلاستیک‌های متداول تخریب‌ناپذیر استفاده شده و ثانیا استفاده از مقدار زیادی مواد تخریب‌پذیر در پلاستیک ویژگی‌های آنها را تضعیف می‌کند، موقعیت چندان محکمی ندارند.

مهمترین پلاستیک از این نوع پلی‌لاکتیک اسید هستند که از اسیدلاکتیک تهیه می‌شوند. پیش‌بینی می‌شود این پلاستیک که خواص بسیار خوبی هم دارد، در آینده رقیب بسیار جدی برای پلاستیک‌های متداول امروزی به خصوص در صنعت بسته‌بندی خواهند بود.

پلاستیک‌ها  در پسماندهای خانگی‌

بررسی‌ها نشان می‌دهد، پلاستیک‌ها حدود  7 درصد زباله‌های خانگی را تشکیل داده‌اند که پس از پسماندهای غذایی و کاغذ هم عمده زباله را تشکیل می‌دهند. همچنین 80 درصد حجم زباله‌های پلاستیکی شامل بسته‌های پلاستیکی به شکل ظروف غیرقابل انعطاف مانند بطری نوشابه، بطری آب معدنی و شیر است. معمولا پوشش پلاستیکی که برای بسته‌بندی استفاده می‌شود با عنوان فیلم نام برده می‌شوند که 20 درصد دیگر از حجم زباله‌های پلاستیکی را تشکیل می‌دهد و می‌توان با جداسازی این مواد از زباله حجم پسماندهای دفعی را تا حدود 50‌درصد کاهش داد.

از سوی دیگر باید درنظر داشت که مصرف صحیح نیز می‌تواند سهم بسزایی در کاهش پسماندهای دفعی داشته باشد و از سوی دیگر هزینه‌های خانواده، مصرف آب و مصرف انرژی را نیز پایین بیاورد.

استفاده از روش‌هایی مانند تفکیک از مبدا نیز در این راستا نقش مهمی دارد که البته این امر مستلزم اجرای یک سیستم کلان مدیریتی برای مواد زائد جامد است چرا که بی‌شک اگر مردم اقدام به تفکیک از مبدا پسماندهای خانگی نیز بکنند اما در نهایت جمع‌آوری جداگانه‌ای صورت نگیرد، نتیجه‌ای در برنخواهد داشت.

مواد زائد و محیط‌زیست‌

روزانه حدود 6500 تن زباله فقط در شهر تهران تولید می‌شود. تولید گاز، تولید شیرابه‌های ناشی از دفن پسماندها، شیوع بیماری‌ها و آلودگی‌ صوتی تنها بخشی از اثرات زیست‌محیطی پسماندهاست.

از آنجا که در تمام نقاط دنیا به علل مختلف از جمله عدم وجود محل‌های مناسب برای دفن زباله، به سوزاندن زباله روی می‌آورند؛ دی‌اکسید گوگرد، مواد معلق مانند دود و بخار، دی‌اکسید نیتروژن، منواکسید کربن و فلزات سمی مانند سرب به همراه بوهای نامطبوع از آلاینده‌هایی است که در هوا پراکنده می‌شود. در اروپا تلاش‌های فراوانی به منظور استفاده از فناوری‌های جدید مانند انواع فیلترها برای کاهش این آلاینده‌ها در حال انجام است.

دفن بهداشتی زباله یکی از قدیمی‌ترین راه‌های دفع زباله است. پس از دفع زباله، مساله مهار شیرابه‌های تولید شده از اهمیت بسزایی برخوردار است. شیرابه‌ها راه خود را در لایه‌های خاک پیدا می‌کنند و سفره‌های آب‌های زیرزمینی را آلوده می‌کنند. هر ساله در دنیا میلیون‌ها دلار صرف تحقیقات در زمینه مهار شیرابه‌ها و جلوگیری از آلودگی آبهای سطحی و زیرزمینی می‌شود.

جالب است بدانیم که پس از دفن زباله‌ها، چه اتفاقی می‌افتد، بستگی به میزان رطوبت زباله‌ها، میزان باران و نوع خاک شیرابه تولید می‌شود، اما کیفیت همین شیرابه‌ها در چندین مرحله تغییر می‌کند.

در مرحله اول تجزیه هوازی صورت می‌گیرد، به عبارت دیگر اکسیژن توسط باکتری‌ها مصرف می‌شود و دی‌اکسید کربن تولید می‌شود. در مرحله دوم باکتری‌هایی که بدون نیاز به اکسیژن فعالیت می‌کنند، باکتری‌های غالب این مرحله هستند، شیرابه در این مرحله اسیدی شده و در مرحله سوم تولید گاز متان و دی‌اکسید کربن صورت می‌گیرد که همگی بر سلامت محیط زیست موثر است.

از سوی دیگر، بیش از 70 هزار ماده شیمیایی در جهان امروز به صورت روزمره مصرف می‌شود که در همه صنایع کاربرد دارد، بعضی از این مواد به طور طبیعی در خاک وجود دارد و برخی دیگر حاصل تلاش انسان است. این مواد زائد اگر به روش‌های صحیح دفع و مدیریت نشود مانند مواد زائد بیمارستانی باعث اثرات جبران‌ناپذیری بر محیط زیست خواهد شد.

در بلژیک 92 درصد زباله‌های شهروندان بازیافت و دوباره وارد چرخه مصرف می‌شود. بلژیک یک نمونه موفق در امر مدیریت مواد زائد است، بر اساس قانون شهروندان باید شیشه، فرآورده‌های کاغذ، فرآورده‌های پلاستیکی و فلزی و زباله‌های معمولی را به صورت جداگانه و براساس جدول زمانی که در اختیار آنها قرار دارد، بیرون از خانه قرار دهند. استفاده از تجربیات دیگر کشورها می‌تواند راهکارهای نوینی را برای برنامه‌ریزان و مدیران این بخش ارائه کند.

برای یک زمین بدون زباله همکاری کنید

از آنجایی که 76 درصد زباله‌ها را شهرنشینان تولید می‌کنند چند روش ساده برای همکاری شهروندان در کاهش تولید پسماند وجود دارد. باید حتی‌الامکان از مصرف نایلون‌ها خودداری کرد، بهتر است خریدهای هفتگی یا روزانه‌مان را محاسبه و به اندازه نیاز خود و خانواده‌مان خرید کنیم تا مجبور نشویم مواد غذایی سالم را به خاطر کهنه شدن به زباله تبدیل کنیم.

هنگام خریدهای روزانه بیش از حد لزوم از پاکت، نایلکس و مقوا برای حمل جنس‌های خریداری شده استفاده نکنیم. بهتر است از ظروف پلاستیکی بادوام و دردار برای نگهداری مواد غذایی در یخچال و مواد خشک در منزل استفاده کنیم. همچنین به پسماندهای غذایی آب اضافه نکنیم و آنها را به صورت خشک در ظرف مخصوص زباله و پسماندهای غذایی بریزیم.

باید گفت که بررسی‌ها نشان می‌دهد تنها تجزیه اشیای پلاستیکی در طبیعت حدود 300 سال طول می‌کشد. بیایید با همکاری یکدیگر از طبیعت و محیط زیستمان حفاظت کنیم.

حمیده سادات هاشمی‌