بزرگان سینما در دنیای مستند

 در نوروز امسال، مستند 4 طی ویژه‌برنامه‌ای، برگزیده‌ترین آثار مستند روز دنیا را به نمایش درآورد که البته آثاری از مستندسازان ایرانی در این بین خالی بود. فیلم‌هایی از قبیل رودخانه کنگو (اثر تیری میشل، محصول 2005)‌، دژ در محاصره (فیلیپ کالوردن، 2006)‌، یوهان کرایف (رومن گیلینگ، 2004)‌، زیدان، پرتره قرن 21 (داگلاس گوردن و فیلیپ پارنو، 2006)‌، استراندد (با عنوان ترجمه شده بازماندگان)‌ (گونزالو آریسخون)‌، کشاورز (جاناتان دمی، 2007)‌ و آرتور سی. کلارک: مردی که آینده را دید (فیلیپ اسمیت، 1997)‌ از جمله آثار شاخص به نمایش درآمده در این ویژه‌برنامه بودند.

فیلم‌هایی که نامشان ذکر شد، هر کدام دارای ویژگی‌های بارزی در میان آثار مستند هستند. برای نمونه فیلم رودخانه کنگو، با محوریت قرار دادن این رودخانه مشهور در قاره آفریقا، رخنه در بطن حوادث تاریخی کشور کنگو در 50‌سال اخیر می‌زند. سیر وقایعی که از ترور آزادیخواهی چون پاتریس لومومباو برقراری حکومت دیکتاتوری موموتو سسسکو آغاز می‌شود و تا براندازی حکومت دیکتاتوری توسط شورشیان لوران کابیلا ادامه می‌یابد و «رودخانه کنگو» به زیبایی روایتگر از بین رفتن مردمان ستم دیده‌ای می‌شود که سال‌ها شاهد وقایع خونینی در سرزمین‌شان بوده‌اند، اما همچنان رودخانه کنگو پا برجا و آرام به حیات خود ادامه می‌دهد. در مستند ورزشی «یوهان کرایف» (که در زمره آثار شخصیت محور قرار می‌گیرد)‌. نگاه ستایش گرایانه‌ای به این فوتبالیست مشهور هلندی انداخته شده است و فیلم از لحاظ ساختاری در همان حال و هوای نمایش تصاویر آرشیوی (از گل‌ها و بازی‌های کرایف)‌ و گفتگو با افراد مختلف راجع به این چهره برجسته دنیای فوتبال، قرار دارد. سکانس دیدنی فیلم «یوهان کرایف» ارتباط دارد به حضور وی در میانه زمین ورزشگاه نیوکمپ بارسلون که کرایف در پاسخ به شور و تشویق‌های رشک برانگیز هواداران تیمش سخنرانی و ابراز احساسات می‌کند. دیگر مستند ورزشی سینما 4، تعلق داشت به فیلم «زیدان، پرتره قرن 21» که در مقایسه با «یوهان کرایف»  دارای ساختاری مدرن و پیچیده است.

داگلاس گوردن و فیلیپ پارنو سعی داشته‌اند که تصویری تازه از زین‌الدین زیدان ارائه کنند به این شکل که آنان از به کارگیری گفتگوهای افراد درباره زیدان و تصاویر آرشیوی از نحوه بازی‌او، دوری جستند و در طول 90 دقیقه فیلم تنها چهره زیدان را به هنگام بازی در زمین به نمایش در آوردند. بیننده مستند «زیدان، پرتره قرن 21» می‌تواند لحظه‌لحظه حرکات، واکنش‌ها، غم و شادی‌های زیدان را در آخرین بازی‌اش مشاهده کند. این تجربه همزیستی با شخصیت اثر به قدری است که تماشاگر با نفس زدن، عرق ریختن و حتی شنیدن اصطکاک کفش زیدان با چمن ورزشگاه، سهیم می‌شود.

این مستند از لحاظ تکنیکی نیز دارای ویژگی‌های قابل بحثی است چرا که داریوش خنجی  فیلمبردار ایرانی الاصل که در کارنامه‌اش فیلم «هفت» دیوید فینچر قرار دارد  با هوشمندی سهم بسزایی در ثبت حرکات زیدان داشته و با استفاده از دوربین‌های پیشرفته پاناویژن (ناسا از این مدل دوربین‌ها در تحقیقاتش بهره می‌برد)‌ تصویری درخشان از این بازیکن صاحب سبک فوتبال ارائه می‌کند. جاناتان دمی سازنده آثار مشهوری چون سکوت بره‌ها و هانیبال، در سال 2007، مستند افشاگرایانه «کشاورز» را براساس مستندات تاریخی ساخت که چگونه دولت‌های بیگانه در سرنوشت ملت کشور هاییتی (در قلب حوزه دریای کاراییب)‌ دخالت داشته‌اند.  دمی با محور قرار دادن شخصیتی به‌نام دومینک در «کشاورز» مخاطب جهانی را با این سیاست‌های مداخله جویانه آشنا کرد. همگان آرتورسی کلارک را با رمان‌های علمی  پیشگویانه‌اش و همچنین همکاری با استنلی کوبریک فقید در فیلم 2001، ادیسه فضایی می‌شناسند. نمایش «آرتورسی.کلارک: مردی که آینده را دید» مصادف شد با چند روز پس از درگذشت وی که همین واقعه بیننده را بیشتر ترغیب کرد تا با زوایای پنهان زندگی این شخصیت بیشتر آشنا شود.

فیلیپ اسمیت با دوربینش به سریلانکا محل سکونت کلارک رفت تا حس همنشینی مخاطب با این چهره برجسته علمی را هر چه بیشتر القا کند، تصاویر بکر و زیبای کشور سریلانکا در کنار گفتگو‌های شیرین آرتورسی.کلارک، این مستند را بسیار جذاب‌ و گیرا از آب درآورده است. یکی از ابتکارات جالب ویژه برنامه مستند 4 در نوروز، حضور دو گوینده شاخص آثار مستند یعنی غلامعلی افشاریه و ناصر ممدوح در مقابل دوربین بود که اجرای این برنامه به عهده ایشان قرار گرفت. علاقه‌مندان پیگیر برنامه‌های مستند، این دو صدای ماندگار را سال‌هاست که در این گونه آثار شنیده‌اند و حالا با چهره‌هایشان در قاب تلویزیون نیز آشنا شدند.

نیروان غنی‌پور