واقعیت در قاب تلویزیون

فیلم مستند به خاطر ماهیتش و عناصر ذاتی اش می تواند آنچنان جایگاهی پیدا کند که بخش عمده ای از آمار مخاطبان را به خود اختصاص دهد. شعار هم نیست . حرفی هم نیست که آدم جوگیر شود و بنا به مقتضیات زمان بزند. فیلم مستند واقعا این قابلیت و ظرفیت را دارد که مخاطب را بشدت با خود درگیر کند. همه این اتفاقات هم شاید به خاطر نسبت آن با واقعیت یا حقیقت باشد، اگرچه خود این موضوع محل بحث های بسیاری است . به هر حال بخش اعظمی از بلوغ مستند در همه جای دنیا در بستری به نام تلویزیون اتفاق افتاده است و بد نیست بدانیم تلویزیون ما با این گونه خاص چه کرده است.

تغییر در الگوی تولید

در حوزه فیلم های مستند، محمد آفریده نامی آشناست . مدیرعامل مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی تلاش های اخیر تلویزیون را در حوزه مستند قابل تقدیر می داند و اضافه می کند، به نظرم تلویزیون تلاش کمی در حوزه آثار مستند انجام نداده است ، اما مشکل شیوه پخش این آثار و الگوی تولیدات خود تلویزیون است که به نظرم باید تغییر کند. الگوی تولید یعنی این که تلویزیون به جای آن که هزینه همه فیلم را بپردازد و صاحب اثر شود، بهتر است شیوه های جدیدتر تولید آثار مستند را تجربه کند؛ روشی که در جاهای دیگر عرف است ، به صورتی که یک سوم بودجه پرداخت می شود تا کارگردان و تهیه کننده تشویق شوند آثار جذاب تر، هنری تر و علمی تری تولید کنند. موضوع دیگر پخش فیلم های مستند است . گاهی اوقات تبلیغات خوبی برای این آثار انجام نمی شود و بسیار اتفاق افتاده آثار مستندی که تلویزیون هزینه زیادی برای تولید آنها انجام داده است تنها به خاطر پخش نامطلوب ، آن طور که باید و شاید دیده نمی شوند.

پژمان لشکری پور، معاون سابق فرهنگی مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی و دبیر مستندهای سینمایی مرکز سیمافیلم نیز در این باره به ما می گوید: مستند با تلویزیون تعریف می شود، چون بزرگ ترین حامی مستند، تلویزیون است . اگر چه در حال حاضر اسم هر اثر غیر نمایشی را مستند گذاشته ایم و شاید در آماری که درباره مستند می دهیم جنگ ، گزارش ، میزگرد و... زیر مجموعه مستند تعریف می شود. به نظرم تلویزیون برای برون رفت از این وضع باید شورای مستند تشکیل دهد. اگر چه ما با مستندهایی مثل مستند 5و سایر مستندهایی که پخش شدند روند صعودی تماشاگران را تست زدیم ؛ ولی این حقیقت هم وجود دارد که یک نوع بی نظمی و موازی کاری در تولید و پخش آثار مستند می بینیم.

اتفاقات خوبی افتاده

در صحبت های لشکری پور یکجور تقاضا برای تعریف حوزه مستند در تلویزیون دیده می شود. راستش به نظر می رسد توجه به تعریف مستند در مدیوم سینما هم می تواند بسیار راهگشا باشد. از آن مهم تر این که ذائقه مخاطب تلویزیون را با آثاری که ساخته می شوند بالا ببریم . ناصر باکیده مدیرعامل انجمن سینمای جوانان ایران با توضیح این که در سال های گذشته اتفاقات خوبی برای مستند در تلویزیون افتاده است ، می گوید: احساس می کنم در چند سال اخیر با تقویت واحدهای مختلف مستندسازی ، جریان مستندسازی در کشور تقویت شده است.

اگر چه تلویزیون بیشتر می تواند در این زمینه فعالیت کند، زیرا مستند این ویژگی را دارد که به خاطر ذاتش هر چه زمان می گذرد بیشتر ارزش پیدا می کند و دیدنی تر می شود به شرط آن که «مستند»، ویژگی های یک مستند خوب را داشته باشد.

باکیده در ادامه به یک موضوع دیگر اشاره می کند، در طول سال تعداد زیادی مستند در خارج از تلویزیون ساخته می شود که قابل نمایش در تلویزیون هستند و تلویزیون باید در این زمینه یعنی نمایش فیلم های مستند خوبی که خارج از سیستم تلویزیون ساخته می شوند و بسیاری از آنها هم قابل پخش از تلویزیون هستند یک فکر اساسی بکند. از آن گذشته نمایش فیلم های کوتاه و مستند باعث تقویت جریان فیلمسازی مستند و تغییر ذائقه مخاطب می شود و می توان از این طریق روند فیلمسازی مستند را در کشور تا حدود زیادی سروشکل داد و هدایت کرد.

اگر تلویزیون این امکان را فراهم کند که مستندهای تولید شده خارج از تلویزیون از این رسانه پخش شوند، آیا مشکلات این حوزه رفع می شود؟

سعید نبی که چندی پیش مجموعه مستند تقدیر شده تحقیقات آبزیان را با تهیه کنندگی و کارگردانی وی دیدیم می گوید: به نظر من مساله خود مستند نیست ؛ ما باید به سیستم مستندسازی بپردازیم . بهتر است درباره سیاستگذاری در ساخت مستند در تلویزیون صحبت کنیم و نیز رویکرد مستند در سیستم و رویکرد سیستم به مستند را مورد مداقه قرار دهیم . سیستم مستندسازی اولین جایی است که می تواند فرهنگ ، علم ، صنعت ، آداب و رسوم ، قومیت ها، محیطزیست و... را به ما معرفی کند. فیلم مستند ما راهی جز پیشرفت و خودنمایی ندارد، مگر این که تلویزیون کانالی برای نمایش این نوع فیلم ها در نظر گیرد. ولی به هر حال تلویزیون مدت هاست پخش مستند را جدی گرفته و انواع و اقسام مستندها را از شبکه های مختلف روی آنتن می فرستد.

کارگاه آموزشی در تلویزیون

مهرداد اسکویی ، مستندساز نام آشنا و برنده چندین جایزه داخلی و خارجی می گوید: از آثار خوبی که از تلویزیون دیدم ، مجموعه مستند «بیست شب » بود که از شبکه 4سیما پخش شد و به نظرم جزو معدود آثاری بود که توانست از فیلمسازان متفاوت با ژانر اجتماعی استفاده کند و مجموعه ای بسیار دیدنی فراهم آورد؛ البته آثاری که مجتهدی ساخت ، دیدنی بود. همچنین برنامه موفق مستند 4که از شبکه 4پخش می شود، توانسته با نمایش مستندهای روز جهان فضا و اتمسفر خوبی در این زمینه فراهم آورد. اگرچه باید بگویم مستند نه در تلویزیون که در جاهای دیگر در یک دور تکرار افتاده و تلویزیون می تواند در این زمینه وارد عمل شود و کارگاه های آموزشی با استفاده از استادان داخلی و خارجی برگزار کند. روش تحقیق و پژوهش ، فیلمنامه ، تدوین در مستند، نقش صدا در مستند و کارگردانی آثار مستند موضوعاتی هستند که می توانیم به صورت آکادمیک به آنها بپردازیم.

البته اسکویی در ادامه به موارد دیگری هم اشاره می کند: چه اشکالی دارد ما یک مجله تصویری درباره فیلم های مستند داشته باشیم و در این باره خبررسانی کنیم ؟ هویت و فرهنگ یک مملکت را فیلم مستند تشکیل می دهد. فیلم مستند نشان می دهد در حال و گذشته چه کرده ایم و چه می کنیم تا برای آینده برنامه ریزی کنیم . خوشحالم که در این یکی ، دو سال گذشته تلویزیون در زمینه فیلم مستند تلاش های موفقیت آمیزی داشته است.

تلاش برای ساخت مستند فاخر

ارد عطارپور هم که در زمینه تهیه و ساخت آثار مستند نامی کاملا آشناست وضعیت فعلی تولید مستند در تلویزیون را در مقایسه با گذشته بهتر ارزیابی می کند و می گوید: تلویزیون یکی از مراکز تولید فیلم مستند به شکل انبوه آن است ؛ البته اگر وضعیت تولید را با سال های قبل مقایسه کنید، متوجه خواهید شد که وضعیت به مراتب بهتر شده ، ولی هنوز تا آن وضعیت آرمانی فاصله داریم ، ما مستند «الف » و «فاخر» نداریم و مثل همه جای دنیا مستند ما زیر سایه آثار داستانی و نمایشی قرار دارد.

فرهاد ورهرام ، از مستندسازان پیشکسوت هم در این باره می گوید: بسیاری از آثاری که به عنوان مستند پخش می شوند چیزی میان رپرتاژ، مستند و گزارش هستند. «بیست شب » از آن مجموعه هایی بود که به دلیل حضور تهیه کننده ای حرفه ای توانست به بهترین شکل ممکن و از سوی فیلمسازان متفاوت ساخته شود. این مجموعه با این که یک کار تلویزیونی بود، ولی توانست در بسیاری از جشنواره ها جوایز ارزنده ای دریافت کند.مستند در تلویزیون تابع شرایطی است که در صورت تحقق آن شرایط می تواند به شکلی بایسته تولید و پخش شوند. اگرچه تلویزیون در رویکرد تازه خود به حوزه مستند آرام آرام روندی را طی می کند که امیدواریم به تعالی این هنر ختم شود. همچنان که آمد، تلویزیون بزرگ ترین حامی مستند در همه جای جهان است و تلویزیون ما هم نشان داده که می خواهد به این وظیفه خطیرش جامه عمل بپوشاند. اگرچه بعضی مستندهای تلویزیون رویکرد مناسبتی پیدا کرده اند، اما با توانمندی هایی که در تلویزیون و در جامعه وجود دارد، این امید هست که مستند به مقامی در خور برسد.

مهدی غلامحیدری