حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
گفتگو با دکتر محمدحسن پروند، عضو هیات علمی دانشگاه تهران
تربیت غلط بزهکار میسازد
رشد عاطفی و احساسی و تربیت، نقشی جدی در آینده جوانان خواهد داشت. تربیت ناسالم و خلا‡های عاطفی و احساسی، سرمنشأ بسیاری از انحرافات نوجوانان و جوانان است.
چون و چرایی این مساله در گفتگو با دکتر محمدحسن پروند، عضو هیات علمی دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران مورد ارزیابی قرار گرفته است.
نقش تعلیم و تربیت نادرست در بروز و ظهور بزه و بزهکاری چیست؟
در قرآن سوره نور آمده است: خداوند عالم هیچ قوم و طایفهای را متعالی نمیکند مگر اینکه هر یک از افراد آن طایفه خودشان را مترقی و متعالی کنند، این آیه براین تاکید دارد که سعادت، سلامت و موفقیت فردی و اجتماعی در هر جامعهای معلول تعلیم و تربیت افراد آن جامعه است، یعنی تا افراد جامعه خوب تعلیم و تربیت نشوند، مسائل و مشکلات تمام نمیشود.
افلاطون اولویت را به تربیت و انسانسازی در جامعه میدهد و ارسطو نیز میگوید: اگر مدینه فاضلهای ایجاد شود ولی تربیتی صورت نگیرد مدینه فاضله خراب میشود، پس اولویت با تربیت فرد است که خود انسان میتواند جامعه ایدهآل را بسازد.
عوامل عاطفی و فرهنگی چقدر در تربیت تاثیر دارد؟
محور اصلی ایجاد مسائل و مشکلات عاطفی، فرهنگی و اجتماعی را میتوان به امالفساد فقر نسبت داد؛ حال این فقر میتواند فقر فرهنگی، تربیتی، شخصیتی، اخلاقی، ارزشی و اعتقادی باشد همان طور که حضرت علی(ع) میفرماید: هیچ فقری بالاتر از جهل نیست و یا فقر مالی و اقتصادی باشد البته ممکن است فقر مالی متاثر از فقر فرهنگی باشد.
عامل اصلی بروز بزه در جوانان و نوجوانان با توجه به فقرهای چندگانه که از آن یاد کردید، چیست؟
مهمترین، اعلمترین و محوریترین فقر که باعث بروز بزهکاری در نوجوانان میشود، فقر ارزشی و اعتقادی است که فقر فرهنگی را نیز با خود به همراه میآورد، لغزش از ناحیه اعتقاد و دین، عامل ایجاد مسائل و مشکلات فردی در نوجوانان و جوانان است.
در این مورد بیشتر توضیح دهید.
رسالت عمده تعلیم و تربیت، ایجاد شناخت است. استاد مطهری فطرت، وحی، عقل و تجربه را از راههای حصول شناخت میداند به عنوان مثال وقتی در مورد یک شیء، شخص و ایدئولوژی شناخت نسبی پیدا کنیم، برای آن ارزش قائل میشویم و وقتی ارزش ایجاد شد، آن وقت به آن شیء یا ایدئولوژی اعتقاد پیدا میکنیم و وقتی اعتقاد در فرد عمیق شود، ایمان ایجاد میشود. پس ایمان حاصل اعتقادات قوی و عمیق متکی به شناخت است و ایمانی که در عمل و رفتار افراد منعکس شود، تقوا نامیده میشود. تقوا یعنی تبلور عینی ایمان در رفتار. عمق و وسعت تقوا در حرف و شعار نیست بلکه در عمل است پس نتیجه میگیریم میزان تقوای هر انسان را میتوان از میان و میزان تناقض بین حرفها و عملهایش معلوم کرد.
پس پایبندی به فرهنگ هم در تربیت سهیم است؟
صددرصد، شما نگاه کنید به فرهنگ ژاپنیها. ژاپن در جنگ جهانی دوم حدود 40 شهرش با خاک یکسان شد و بمب اتمی بر سر آنان ریختند. با همه این احوال، بعد از مدت کوتاهی ژاپنیها توانستند یکی از سه غول علم، صنعت و تکنولوژی جهان شوند و اگر بپرسید عامل عمده در چنین موفقیتهایی چیست، جواب یک کلمه است، «فرهنگ» که در آن وطنپرستی، پایبندی به آداب و سنن و اعتقادات نیاکانی موج میزند.
خاستگاه اولیه فرهنگ خانواده است؟
خانواده، اولین مرکزی است که تربیت به آن بازمیگردد، هر کودکی که به دنیا میآید، طبق جهانبینی اسلامی، آلودگی ندارد و پاک و منزه است و با خود فقط سرمایههای توارثی به همراه میآورد، اما نکته اینجاست، عوامل و عناصر عدیدهای که در خانواده وجود دارد، بخصوص مهمترین آن «مادر» در شکلگیری الگوهای پنداری، رفتاری و گفتاری نوزاد شروع به اثرگذاری میکند. باید دانست 75درصد شخصیت یک کودک از تولد تا 6 سالگی، 20درصد از 6 سالگی تا 18 سالگی و فقط 5 درصد شخصیت او از 18 سالگی تا آخر عمر شکل میگیرد. یعنی حدود دوسوم شخصیت افراد قبل از 6 سالگی شکل میگیرد، حال باید پرسید که این کودک از تولد تا 6 سالگی را کجا گذرانده است؟ بله در «خانواده»، پس میبینیم خانواده مهمترین عامل تاثیرگذار روی همه ابعاد وجودی انسان است و در این میان مادر مهمترین نقش را ایفا میکند. پس منطقی و عقلانی است که مادران را قبل از ازدواج به علم، دانش، فرهنگ، فناوری و روانشناسی شخصیت، رشد، تربیتی، نوجوانی و جوانی آشنا سازیم.
گفته میشود رشد عاطفی کودک و نوجوان تاثیر بسزایی در آینده آنها دارد؟
بله در تعلیم و تربیت هر انسان به ترتیب 4 عامل عمده خانواده، محله، مدرسه و جامعه نقش دارد؛ البته در خانواده عوامل دیگری هم هستند، همانند پدر، مادربزرگ و پدربزرگ که این دو عامل آخر در رشد عاطفی، اعتقادی و ارزشی کودک اثرات عمیق و ماندگاری را به جای میگذارد که خوشبختانه در فرهنگ ایرانی اسلامی ما عزیز داشتن و نگهداری پدربزرگ و مادربزرگها هنوز هم ارزش است؛ گر چه عده معدودی ممکن است این گوهرهای گرانقدر را به خانههای سالمندان بفرستند و بچهها را از نعمت بهرهمندی و الگوپذیری از این عزیزان محروم کنند.
تبعات خلا عاطفی چیست؟
بزهکاری، فساد اخلاقی، اعتیاد به مواد الکلی، مواد دخانی و مسائل عدیده دیگر که تا دوران تشکیل زندگی جدید نیز همراه افراد است.
البته باید به آموزش و پرورش در تربیت صحیح فرزندان هم اشاره کرد.
همینطور است. مدرسه آغاز آموزش رسمی و مدرن است. در این مکان مهمترین نقش را برنامههای آموزشی و پرورشی بازی میکند و بعد از آنها عواملی مثل کتاب و معلم این وظیفه را به عهده دارند ولی اصلیترین عامل برنامههای آموزشی و پرورشی است که به صورت دقیق، مدون و مصوب طراحی شده و به مدارس جهت اجرا ارائه میشود؛ البته همین جا باید تاکید کنم سایر عواملی که جوانان را تحت تاثیر قرار میدهد رسانههای ارتباط جمعی از جمله اینترنت، رادیو، تلویزیون، روزنامه و مجلات است؛ میزان وسعت و عمق تاثیرگذاری سایر عوامل را تحتالشعاع قرار میدهد.
رشد و تکامل انسانها چه جنبههایی دارد و وابستگی آنها به یکدیگر چگونه است؟
رشد و تکامل دارای جنبههای جسمی، ذهنی، اجتماعی و فرهنگی، احساسی، عاطفی و ارزشی و اعتقادی است. وقتی رشد جسمی افراد تامین شود رشد ذهنی وی به خوبی رشد میکند و اگر این دو جنبه رشد خوبی داشته باشد رشد احساسی، عاطفی مکمل آنها میشود و آخرین رشد، رشد ارزشی است که تکمیلکننده است. حال اگر نقصانی در رشد احساسی، عاطفی، ارزشی و اعتقادی ایجاد شود سایر جنبههای رشد صدمه میبیند؛ یعنی اگر کودک یا نوجوانی به علت فوت، طلاق یا اختلافات اولیا، رشد احساسی و عاطفی لازم را دریافت نکند جنبههای رشد جسمیاش صدمه دیده و علاقه به تغذیهاش کم شده حتی در دوست یابی لطمه میبیند.
و کار به جاهای باریکی میرسد.
بله وقتی فرزندان از مهر و محبت لازم از سوی والدین محروم میشوند، بعد احساسی و عاطفی ضعیفی خواهند داشت، همین امر زمینهای برای صدمات وارده به جنبههای رشد وی میشود، احساس کمبود محبت باعث ایجاد عقده و گرههایی در آنها میشود و بسیاری از بزهکاریها و ناهنجاریهای پنداری رفتاری نوجوانان را موجب میشود.
لیلا طاهر
گفت و گو
