پیام رهبر انقلاب؛ ایران در آستانه نظم جدید جهانی

در این نگاه، نخبگان صرفا برگزیدگان یک رقابت علمی نیستند؛ آنان بخشی از سرمایه راهبردی ایران برای ساخت آینده‌اند. علم نیز صرفا مجموعه‌ای از دانسته‌ها یا شاخصی برای سنجش پیشرفت کشور نیست؛ بلکه یکی از سرچشمه‌های اصلی قدرت و استقلال و در سطحی بالاتر، از ارکان بازآفرینی تمدنی است. از همین منظر، تأکید بر فرا راهبرد «العلمُ سلطان» را باید فراتر از یک توصیه علمی فهم کرد؛ این تعبیر دربردارنده یک گزاره عمیق درباره نسبت علم، قدرت و آینده ایران است.

علم؛ از دانایی به قدرت

تجربه تاریخ تمدن‌ها نشان می‌دهد که هیچ تمدنی صرفا با برخورداری از جمعیت، منابع طبیعی یا قدرت نظامی پایدار نمانده است. تمدن‌ها زمانی قدرت تاریخی پیدا کرده‌اند که توانسته‌اند دانش تولید کنند، دانش را به فناوری تبدیل کنند و فناوری را در خدمت سازماندهی اقتصاد، جامعه، قدرت و زندگی انسان قرار دهند.

در جهان امروز این نسبت آشکارتر از گذشته است. قدرت کشورها دیگر تنها در تعداد سلاح‌ها، حجم منابع طبیعی یا اندازه اقتصاد آنها خلاصه نمی‌شود. کشورهایی که در مرزهای دانش، فناوری‌های راهبردی، هوش مصنوعی، زیست‌فناوری، انرژی، فضا، علوم محاسباتی و سایر فناوری‌های نوظهور پیشتازند، بخش مهمی از قواعد آینده را نیز تعیین خواهند کرد.

از این منظر، گزاره «العلم سلطان» را می‌توان چنین فهم کرد: هر جامعه‌ای که بر سرچشمه‌های تولید دانش و فناوری مسلط شود، ظرفیت بیشتری برای تعیین سرنوشت خویش و اثرگذاری بر سرنوشت دیگران خواهد داشت.

بنابراین، خیزش علمی برای ایران فقط یک برنامه توسعه‌ای نیست؛ یک ضرورت راهبردی برای حفظ استقلال و افزایش قدرت اثرگذاری کشور در جهان آینده است.

مسأله امروز ایران؛ صرفا پیشرفت نیست، ساختن آینده است

در پیام رهبر انقلاب، تأکید بر «مرزشکنی علمی»، «حل مسائل کشور»، «علوم پایه»، «خلاقیت و نوآوری»، «رفع گلوگاه‌های فناوری»، «پیوند دانشگاه و صنعت» و «بهره‌گیری از خرد جمعی نخبگان» در کنار یکدیگر قرار گرفته است. این منظومه نشان می‌دهد که مسأله اصلی، صرفا افزایش تولید علمی نیست؛ بلکه تبدیل علم به ظرفیت ساخت آینده است.

کشوری که تنها مصرف‌کننده فناوری‌های تولیدشده در دیگر نقاط جهان باشد، ممکن است رشد اقتصادی داشته باشد اما الزاما صاحب قدرت تمدنی نخواهد بود. نقطه عزیمت قدرت تمدنی آنجاست که یک ملت بتواند درباره مسائل ناشناخته پرسش‌های جدید طرح کند، به کشف‌های جدید دست یابد، فناوری‌های نو خلق کند و از آن فناوری‌ها برای حل مسائل خود و گشودن افق‌های تازه در جهان بهره گیرد.

از همین رو، تأکید بر علوم پایه در این پیام، اهمیتی فراتر از یک توصیه دانشگاهی دارد. علوم پایه عرصه‌ای است که در آن دانش آینده هنوز تولید نشده است. کشوری که می‌خواهد در آینده نقش‌آفرین باشد، نمی‌تواند صرفا فناوری‌های موجود را بهتر مصرف کند؛ باید در خلق فناوری‌هایی که هنوز وجود ندارند نیز سهم داشته باشد.

این همان نقطه‌ای است که «خیزش علمی» را از یک سیاست علمی به یک پروژه تمدنی تبدیل می‌کند.

نخبه؛ از استعداد فردی تا سرمایه تمدنی

در این منظومه، مفهوم نخبگی نیز دستخوش تغییر می‌شود. نخبه صرفا فردی با ضریب هوشی بالا، مدال علمی یا موفقیت ورزشی نیست. نخبگی زمانی به یک سرمایه ملی تبدیل می‌شود که استعداد فردی با مسئولیت اجتماعی و افق تاریخی پیوند بخورد.

این نکته در پیام رهبر انقلاب جایگاه ویژه‌ای دارد: نخبه کسی است که خود را عنصری مؤثر در جامعه تعریف می‌کند و استعداد خود را همزمان برای رشد خویش و رشد جامعه به کار می‌گیرد.

از این منظر، مسأله ایران تنها «حفظ نخبگان» نیست؛ مسأله مهم‌تر، تبدیل نخبگی فردی به ظرفیت تمدنی است.

نخبه‌ای که مسأله آب، انرژی، غذا، سلامت، امنیت، محیط زیست، صنعت، حکمرانی یا آینده فناوری را مسأله خود بداند، صرفا یک دانشمند موفق نیست؛ او بخشی از شبکه انسانی ساخت تمدن آینده است.

به همین دلیل، سخن از «خرد جمعی نخبگان» اهمیت پیدا می‌کند. تمدن‌ها با نبوغ افراد معدود ساخته نمی‌شوند؛ بلکه با تبدیل نبوغ‌های پراکنده به یک شبکه سازمان‌یافته از دانش، تجربه، خلاقیت و تصمیم‌سازی ساخته می‌شوند.

از دانشگاه تا میدان تمدن

یکی از مهم‌ترین گزاره‌های پیام، ضرورت اتصال زنجیره علم تا مصرف است. دانشگاه نباید در خود بسته بماند و صنعت نیز نباید از سرچشمه‌های دانش جدا شود. میان دانشگاه، حوزه، صنعت، شرکت‌های دانش‌بنیان، بازار، دولت و جامعه باید یک شبکه زنده و مستمر شکل گیرد.

این اتصال در حقیقت همان حلقه‌ای است که می‌تواند علم را به قدرت تبدیل کند.

علم بدون فناوری، بخشی از ظرفیت خود را بالفعل نکرده است؛ فناوری بدون اقتصاد و بازار، پایدار نمی‌ماند؛ اقتصاد بدون سیاست‌گذاری و حکمرانی مناسب، قدرت تمدنی تولید نمی‌کند؛ و قدرتی که نتواند در خدمت نیازهای انسان و جامعه قرار گیرد، به‌تنهایی به تمدن منتهی نمی‌شود.

بنابراین می‌توان مسیر را چنین دید:

۱.دانش ۲.فناوری ۳. اقتصاد ۴.حل مسأله ۵.قدرت ملی ۶.مرجعیت علمی ۷.نقش‌آفرینی تمدنی.

این زنجیره، یکی از مهم‌ترین الزامات ساخت «ایران فردا» است.

مرجعیت علمی؛ حلقه اتصال ایران قوی به ایران اثرگذار

در این میان، مفهوم «مرجعیت علمی» اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. مرجعیت علمی را نباید صرفاً با تعداد مقالات، رتبه دانشگاه‌ها یا جایگاه ایران در جدول‌های جهانی یکی دانست.

مرجعیت علمی یعنی جامعه‌ای بتواند در طرح پرسش‌های جدید، تولید نظریه، کشف علمی، خلق فناوری، تربیت نیروی انسانی و حل مسائل پیچیده به نقطه رجوع دیگران تبدیل شود.

تفاوت بزرگی است میان کشوری که در علم حضور دارد و کشوری که دیگران برای علم به آن مراجعه می‌کنند.

اگر ایران بتواند از مرحله «تولیدکننده دانش» به مرحله «مرجع تولید دانش و فناوری» حرکت کند، آنگاه علم به یکی از منابع قدرت اثرگذاری کشور در جهان تبدیل خواهد شد. در چنین شرایطی، ایران دیگر صرفاً در نظم جهانی موجود جایگاهی برای خود مطالبه نمی‌کند؛ بلکه می‌تواند در شکل‌دهی به بخشی از نظم در حال ظهور نقش داشته باشد.

نظم جدید جهانی و ضرورت ایرانِ سازنده آینده

جهان در حال عبور از ترتیباتی است که در چند دهه گذشته بر مناسبات بین‌المللی حاکم بوده است. در چنین دوره‌های گذار، فرصت تاریخی کشورها نه در تکرار الگوهای گذشته، بلکه در توانایی آنان برای ساختن ظرفیت‌های آینده نهفته است.

در نظم آینده، قدرت فقط در اختیار کسانی نخواهد بود که منابع بیشتری دارند؛ بلکه در اختیار کسانی است که می‌توانند آینده را بهتر بفهمند و زودتر آن را بسازند.

از این منظر، هوش مصنوعی، زیست‌فناوری، انرژی‌های نو، فناوری‌های فضایی، علوم کوانتومی، فناوری‌های شناختی و سایر حوزه‌های نوظهور صرفاً عرصه‌های علمی نیستند؛ بلکه میدان‌های جدید رقابت قدرت‌های جهانی‌اند.

ایران اگر بخواهد در این نظم جدید صرفاً «حاضر» نباشد، بلکه اثرگذار باشد، باید از منطق مصرف فناوری عبور کرده و به سمت طراحی و تولید فناوری‌های آینده حرکت کند.

اینجاست که «خیزش علمی عمیق و شتابان» معنای تاریخی خود را آشکار می‌کند.

از ایران قوی تا ایران تمدن‌ساز

ایران قوی نقطه پایان این مسیر نیست.

ایران قوی کشوری است که توانایی حل مسائل خود را دارد؛ اما ایران اثرگذار کشوری است که می‌تواند در حل مسائل دیگران نیز مشارکت کند. و ایران تمدن‌ساز کشوری است که علاوه بر قدرت اقتصادی و علمی، دانش، فناوری، فرهنگ، الگوی حکمرانی و شیوه‌ای از زندگی تولید می‌کند که برای دیگر ملت‌ها نیز الهام‌بخش و قابل استفاده باشد.

از این منظر، تمدن نوین اسلامی ـ ایرانی را نباید صرفاً بازسازی شکوه تمدن گذشته دانست. تمدن‌سازی آینده به معنای بازآفرینی ظرفیت‌های تمدنی در شرایط جدید تاریخی است؛ یعنی پیوند دادن ایمان و اخلاق با علم، معنویت با عقلانیت، هویت با نوآوری، استقلال با تعامل جهانی و قدرت با مسئولیت انسانی.

در چنین نگاهی، علم نه رقیب فرهنگ و معنویت، بلکه یکی از ارکان تحقق تاریخی آنهاست؛ همان‌گونه که قدرت نیز هدف نهایی نیست، بلکه ظرفی برای حفظ استقلال، عدالت، پیشرفت و نقش‌آفرینی مسئولانه یک ملت است.

ساخت ایران فردا

اکنون پرسش اصلی این نیست که ایران در چند سال آینده چند رتبه علمی بالاتر خواهد رفت. پرسش بزرگ‌تر این است که ایرانِ فردا چه جایگاهی در معماری علمی، فناورانه و تمدنی جهان خواهد داشت؟

آیا صرفاً مصرف‌کننده فناوری‌های آینده خواهد بود یا بخشی از سازندگان آن؟

آیا نیروی انسانی نخبه خود را صرفاً حفظ خواهد کرد یا از ظرفیت آنان برای طراحی آینده بهره خواهد گرفت؟

آیا دانشگاه صرفاً تولیدکننده مدرک و مقاله خواهد ماند یا به کانون حل مسائل ملی و تولید فناوری‌های راهبردی تبدیل خواهد شد؟

آیا علم در مرزهای دانشگاه باقی خواهد ماند یا به صنعت، اقتصاد، حکمرانی و زندگی مردم راه خواهد یافت؟

و سرانجام، آیا ایران صرفاً در نظم آینده جایگاهی برای خود خواهد یافت یا در ساختن آن نظم نیز سهم خواهد داشت؟

پاسخ به این پرسش‌ها در گرو آن است که «خیزش علمی» را یک طرح مقطعی و دستگاهی نبینیم؛ بلکه آن را بخشی از یک پروژه بزرگ‌تر برای ساخت ایران فردا بدانیم.

ایران فردا از امروز در آزمایشگاه‌های علوم پایه، در ذهن دانشمندان و نخبگان، در دانشگاه‌ها وحوزه‌ها، در شرکت‌های دانش‌بنیان، در کارخانه‌ها و مراکز تحقیقاتی و در نظام تصمیم‌سازی کشور ساخته می‌شود.

از همین رو، «العلم سلطان» را باید نه فقط شعار پیشرفت علمی، بلکه فرا راهبرد ساخت آینده ایران دانست.

راهی که از نخبگی آغاز می‌شود، با خیزش علمی شتاب می‌گیرد، به مرجعیت دانشی و فناورانه می‌رسد و در صورت پیوند با اقتصاد، فرهنگ، حکمرانی و اخلاق، می‌تواند به نقش‌آفرینی تمدنی ایران در نظم جدید جهانی منتهی شود.

در این افق، مأموریت نسل امروز فقط ساختن ایرانی قدرتمندتر نیست؛ ساختن ایرانی است که بتواند در ساختن آینده جهان نیز سهم داشته باشد.

و شاید مهم‌ترین معنای «العلم سلطان» همین باشد:

ملتی که آینده دانش را می‌سازد، بخشی از آینده قدرت را می‌سازد؛ و ملتی که قدرت علمی خود را در یک منظومه تمدنی سامان می‌دهد، می‌تواند در ساختن آینده تمدن نیز نقش‌آفرین باشد.