لایه های پنهان یک جنگ سرد

بسیاری با شنیدن واژه "جنگ سرد" ذهن خود را روی تحولات قبل از دهه 1990 و روابط ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی متمرکز می کنند

کد خبر: ۱۴۵۷۶۸

و بر این باورند که تغییرات حاکم بر نظم نوین جامعه بین الملل خصوصا پس از فروپاشی اتحاد شوروی و ایستایی جهان تک قطبی تا حدی باعث شده این واژه در قاموس روابط بین الملل کمتر تعبیر و تفسیر شود.
هر چند نحله های فکری و راهبردی این گفتمان را بیشتر می توان نزد نئوکان های حاکم بر کاخ سفید که پس از 11سپتامبر با هر هزینه ای در صدد تثبیت و گسترش هژمونی نومحافظه کاری هستند ، یافت اما نمایی بسته از گذشته و حال روابط حاکم بر تهران و واشنگتن نشان می دهد آنچه بر سر روابط دو کشور حاکم است چیزی بیش از جنگ دیپلماتیک است تا جایی که استفاده از اصطلاح جنگ سرد را می توان مبین و آیینه تمام نمای فضای تنش آلود کاخ سفید و کاخ سعد آباد دانست.

بسیاری از تحلیلگران مسائل سیاسی دیدار اخیر سفیران ایران و امریکا در بغداد را آغازی برای آب شدن یخ 28ساله روابط دو کشور دانستند. ارزیابی رایان کروکر ، سفیر ایالات متحده در عراق نیز تا حدی این کور سوی امید را تایید کرد. وی در مصاحبه با هرالد تریبون گفت که دور دوم مذاکرات چهار ساعته با همتای ایرانی اش مثبت بوده است . مقامات ایالات متحده با آگاهی از مشکلات فزاینده ای که در عراق گریبانشان را گرفته ، هر چند به هیچ وجه نمی خواهند از موضع ضعف با ایران حتی در پروسه مذاکرات روبه رو شوند اما در عین حال پنهان نمی کنند که مشارکت تهران در سامان بخشیدن به نابسامانی های امنیتی و بحران های خاورمیانه جوابی برای حل معادله های چند مجهولی منطقه ای است . دور دوم و سوم گفتگوهای ایران و امریکا که با حضور کاظمی قمی و کروکر سفرای ایران و امریکا در بغداد در دفتر نوری المالکی ، نخست وزیر عراق برگزار شد ، از نگاه بسیاری دورنمایی روشن برای یخ شدن روابط دیپلماتیک تعبیر شد اما نباید از نظر دور داشت که مشاجره لفظی پیش از شروع دور سوم میان کروکر و کاظمی قمی نشانی از شکافهای موجود و بلند بودن دیوار بی اعتمادی میان طرفین است . استیفن کوهن پژوهشگر ارشد مرکز بروکینگز تحول مشاجره به جای مذاکره را نبود اعتماد بین طرفین در مذاکرات می داند و بر این باور است که صداقت واشنگتن در ادامه راه مذاکرات از این هم کمتر خواهد شد. نیکلاس برنز معاون وزیر امور خارجه امریکا می گوید کاخ سفید انتظار دارد تحول ملموسی در اقدامات ایران در مذاکرات ببیند. رایس هم معتقد است که ایران نقش دوگانه ای در عراق بازی می کند ، ایران حمایت خود از حکومت منتخب عراق را ابراز کرده و این قطعا مثبت است اما نقش منفی ایران در زمینه اوضاع امنیتی عراق کاملا جنبه دیگر یعنی حمایت از دولت مالکی را خنثی می کند. ترجمه این اظهارات و گفته هایی از این دست این است که تحول و گشایش در روند این گفتگوها می تواند نوعی کارآمدی و توانایی برای بوش در تعادل و توازن دیپلماسی و جنگ طلبی باشد. امری که همواره انتقادات وسیعی را علیه وی در اصرار بر برتری دادن دکترین های نظامی بر راهکارهای دیپلماتیک برانگیخته است .از نگاهی دیگر بسیاری معتقدند که سطح و محور گفتگو عاملی برای به نتیجه نرسیدن مذاکرات یا حداقل رسیدن به نتایج ملموسی است و همین هم یکی از موضوعاتی بود که در دور سوم مذاکرات بغداد مطرح شد ایجاد یک کمیته فرعی و تخصصی که در آن کارشناسان ایران ، امریکا و عراق به طور مشترک برای استقرار ثبات و امنیت در عراق همکاری کنند. این مساله در حالی بود که پس از پایان دور دوم مذاکرات عراق برخی مقامهای ایرانی ابراز آمادگی کردند که سطح گفتگوها را بالا ببرند اما شون مک کورمک سخنگوی وزارت خارجه امریکا گفته که نیازی به افزایش سطح گفتگوها نیست . همه این شواهد روشن به همراه دلایل قابل فهم دیگری بر این دیدگاه تاکید دارد که نگاه طیف حاکم بر کاخ سفید صرفا از راهروی اهرم مذاکراه برای مذاکره می گذرد و حکایت از این امر دارد که پیشگام شدن ایالات متحده آن هم در این هنگام تنها یک تاکتیک است نه یک استراتژی و آن را باید از نگاهی فراتر از تامین امنیت بغداد دانست و نباید امیدوار بود که با این چنین رایزنی ها و تعاملات حداقلی دیپلماتیکی ، به آب شدن روابط منجمد شده تهران و واشنگتن کمکی کند.

کیش دموکراسی

چندی پیش هفته نامه «نیوزویک» از طرحی محرمانه پرده برداشت که به موجب این پروژه جدید سیا ، پنتاگون و وزارت امورخارجه به همراه کمیته سیاست گذاری روابط خارجی سنا مسوول طرح صدور دموکراسی به جوامع هدف خاورمیانه شده اند. نیوزویک در این گزارش آورده بود که با عیان شدن مشکلات عدیده ایالات متحده در زمینه حل ناآرامی ها به این نتیجه رسیده است که استفاده از قدرت نرم و اهرم دموکراسی تهاجمی می تواند به این بن بست کنونی پایان دهد. اختصاص بودجه 300 میلیون دلاری از سوی سنا به موسسات ظاهرا مستقل اما تحت حمایت سیا و پنتاگون نظیر بنیاد سوروس ، موسسه دموکراسی ، بنیاد خواهان آزادی و بسیاری دیگر از این موسسات بزرگ و کوچک نشان می دهد که تا چه حد این پروژه نوین برای کاخ سفید حائز اهمیت است . در ادامه این طرح هم سنا مارس سال جاری بودجه 100 میلیون دلاری را برای کمک به طرح براندازی نرم در ایران تصویب کرد. بوش فوریه امسال هم به سازمان سیا ماموریت داد تا فعالیت های پنهانی برای ایجاد بی ثباتی در ایران سازمان دهی کند. تدوین و طراحی شبکه هایی که در راستای تحریک برخی اقلیت های قومی و دامن زدن به اختلافات قومی بویژه در مناطق حساس مرزی ایران و طرح براندازی نرم در ایران مثل پیگیری طرح انقلاب مخملی از سوی بنیاد سوروس حکایت می کند تئوریسین های کاخ سفید اکنون نیک به این واقفند که با گذشت نزدیک به 3 دهه از کمای روابط دیپلماتیک بین تهران و واشنگتن آزمودن بهره گیری از قدرت سخت تاکنون نه تنها به نتیجه دلخواه نینجامیده که به تعبیر دن موریسن کارشناس بنیاد کارنگی به مقاوم و مصون شدن تهران نیز منجر شده است . بهره گیری وسیع از قدرت نرم با استفاده از رسانه های همراه و تبادلات فکری و فرهنگی در راستای کاهش نفوذ و بهره گیری تهران از ابزار توانمند رسانه های جمعی توانسته است ذهنیت حاکمان کاخ سفید را برای برنامه های ترویج دموکراسی در کنار چماق حقوق بشر برای اثر گذاشتن بر افکار عمومی ایران جسورتر کند. این راهبرد در کنار محدود سازی گستره تاثیرگذاری ایران در بهره مندی آزاد از رسانه ها و شبکه های خبری که می توان آن را ادامه ای از تروریسم رسانه ای غرب نامید ، باعث شده عملا این میدان مانور وسیع فراروی طرحهای انقلاب نرم و براندازی در سکوت گشوده شود اما چیزی که نباید دور از نظر داشت این است که این کیشهای مداوم دموکراسی واشنگتن فرا روی نگاههای مبهوت حامیان آنان با پرده برداری و افشای تهران به مات شدن مهره های سوخته براندازی بنیادهای غربی انجامید اما با این رویکرد و روند حاکم بر دیپلماسی کاخ سفید در اصرار بر سرمایه گذاری روی عروسک های خیمه شب بازی نمایش های دموکراسی ، می بایست انتظاری دیگر از این پروپاگاندای های نوین را داشت.

دومینوی اعراب

اما با آشکار شدن ضعفهای اساسی در راهکار دموکراسی های تهاجمی نیز ، ابزار همیشه در دسترس واشنگتن تلاش برای جلب رضایت حکومت های به نسبت دمدمی مزاج و ناسازگار عرب و بسیج آنها در قالب ائتلافی علیه ایران در منطقه استراتژیک خاورمیانه است . در کنار این سناریوی واشنگتن ، تهران هم سعی دارد با تحکیم روابط با دنیای عرب نظیر مطرح کردن از سرگیری روابط دیپلماتیک با مصر و هم کلام شدن با ادامه جدال لفظی علیه حضور نظامی امریکایی ها در عراق و خلیج فارس با دیگر کشورها می تواند به این تک دیپلماتیک امریکا پاتک بزند. شرکت ایهود اولمرت و محمود عباس ، رهبران اسرائیل و فلسطین در کنفرانس ماه گذشته در شرم الشیخ چیزی بود که در نگاه اول بسیار طبیعی به نظر می رسید چرا که هر 2 نفر مایل بودند ثابت کنند با کنار گذاشتن حماس می توانند به صلحی فراگیر دست یابند اما نکته جالب در این میان انگیزه کشورهای میانه روی عرب مانند اردن و مصر برای حضور در چنین اجلاسی بود. در برهه کنونی واشنگتن سعی دارد مدام در گوش حاکمان عرب منطقه این مساله را نجوا کند که گسترش دایره نفوذ ایران در منطقه باعث هراس کشورهای طرفدار غرب در منطقه شده که هم از قدرت گرفتن شیعیان نگران هستند و هم از گسترش نفوذ اسلام گرایانی که ایران حامی و پشتیبان آنها محسوب می شود زیرا اگر این گروهها مثل حماس و حزب الله کاملا سرکوب نشوند ، می توانند رژیمهای میانه روی عرب را به دردسر اندازند و همین راهبرد هم حداقل در نشست صلح ماه گذشته چاره ساز افتاد تا جایی که احمد ابوالغیظ وزیر خارجه مصر گفت قاهره نیز مانند اسرائیل یا جنبش فتح مایل نیست حماس که هم پیمان گروه ناراضی اخوان المسلمین محسوب می شود ، قدرت را در کرانه باختری رود اردن قبضه کند. وجود ، ترسیم و تداعی دشمن مشترکی به نام ایران نه تنها به احیای روابط اعراب به اسرائیل مشروعیت می بخشد که باعث بروز جنب و جوشی جدید در روند بی تحرک حل مناقشه اسرائیل و فلسطینیان می شود که می تواند محوری برای یارگیری های جدید باشد. نباید نادیده گفت که کشورهای عرب منطقه که اکثر جمعیت آنها را سنی تشکیل می دهند برای جلوگیری از ماندگاری و دوام احمدی نژاد در عرصه چیدمان قدرت منطقه به عنوان مدافع آرمان انتفاضه فلسطین و مقابله با خطر گسترش این آرمان در میان مردم خود می کوشند نشان دهند می توانند نیرویی موثر در حل مشکلات منطقه باشند و همین تمایل آنان فرصتی را در اختیار کاخ سفید قرار می دهد تا میدان دومینوی خود را به چیزی بیشتر از بازی با مهره های عرب گسترش دهد. تداوم این خطر ضمنی به همراه نگران کننده خواندن فعالیت های هسته ای ایران و عنوان کردن این مساله که کاخ سفید به طور جدی اقدام نظامی علیه ایران به منظور جلوگیری از اتمی شدن این کشور را در دست بررسی دارد از ادامه و پیگیری صلح سرد در منطقه حکایت دارد.استیو وارنر ، پژوهشگر بنیاد هریتیج می گوید که ایران و امریکا در تقابل هسته ای با یکدیگر استراتژی های جدیدی را در پیش گرفته اند و به نظر می رسد درصدد مواجهه بیشتر با هم هستند. از بسیاری جهات موضعگیری های اخیر دو طرف یادآور جنگ سرد است چرا که مانند روزهای اول جنگ سرد دو طرف سعی می کنند از هر ابزاری برای نشان دادن قدرت و برتری خود استفاده کنند. امریکا تهدید به تحریم می کند و ایران تلویحا به قطع عرضه نفت اشاره می کند.

دکترین بازدارندگی

در سالهای دهه 1950 و 1960 و در اوج دوران جنگ سرد ایالات متحده با برپایی و ساماندهی یک سلسله پیمان های نظامی منطقه ای تلاش کرد تا اتحاد شوروی و همپیمانان آن را در محاصره قرار دهد و این حلقه ای است که اکنون واشنگتن در تقابل با تهران در پیش گرفته است . استراتژی واشنگتن برای ایجاد یک کمربند امنیتی به دور ایران در قالب طرح ناکام مانده خاورمیانه جدید می تواند نقشه خاورمیانه را به کلی تغییر دهد اما اجرای چنین برنامه ای پیش از هر چیز مستلزم رفع اختلافات اعراب و اسرائیل و پایان گرفتن منازعه فلسطینیان با اسرائیل است . از همین رو ابتکار عمل و تلاش مصرانه کاخ سفید در احیای طرح نقشه راه و تجدید روابط اعراب و اسرائیل را باید از این زاویه بررسی کرد. در این راستا طرح صلح عربستان سعودی چندی پیش از تصویب اتحادیه عرب گذشت و وزیران خارجه مصر و اردن نیز برای عرضه کردن آن به اسرائیل از اورشلیم دیدن کردند و حتی در کنست (پارلمان اسرائیل) حضور یافتند و با اعضای کمیسیون امنیت و امور خارجی مجلس اسرائیل به گفتگو نشستند.
در نتیجه فرافکنی های گسترده غرب ، اکنون سران اکثر کشورهای عرب فکر می کنند که هیچ خطری از جانب اسرائیل آنان را تهدید نمی کند و هر اندازه که نزاع اعراب با اسرائیل ادامه یابد ، این ایران است که با بهره گیری از آن خواهد کوشید بر نفوذ و سیطره فکری خود در خاورمیانه بیفزاید. گزارش سپتامبر گذشته موسسه مطالعات استراتژیک لندن هم با ذکر این دیدگاه می افزاید کشورهای عرب که سالیان دراز هدف تبلیغات گسترده ایران علیه حاکمان آنها قرار داشتند ، اکنون احساس می کنند که خطر واقعی از جانب ایران نه اسرائیل آینده رژیم های آنان را تهدید می کند. بعد از تثبیت چنین دیدگاهی در نزد سران عرب در دومین حلقه از این سناریو ایالات متحده به عربستان ، امارات و قطر ، سر حلقه هایی که بیشترین اصطکاک دیپلماتیک را با تهران دارند بیش از 20 میلیارد دلار تسلیحات می فروشد و سعی می کند آنها را تجهیز نظامی کند. ایالات متحده برای خنثی کردن اعتراض های احتمالی اسرائیل هم همزمان موافقت می کند کمک نقدی نظامی به این رژیم حدود 25 درصد افزایش یابد و در مجموع طی 10سال آینده به 30 میلیارد دلار برسد. اولمرت نخست وزیر اسرائیل 29جولای در جلسه هفتگی هیات دولت گفت که ایالات متحده تعهد کرده در هر صورت برتری کیفی ارتش اسرائیل بر کشورهای همسایه و عرب را حفظ کند و افزوده که اختصاص دادن یک بودجه سالیانه 3 میلیارد دلاری از کمکهای امریکا به ارتش اسرائیل امکان می دهد بدون نگرانی از نوسان های بودجه ای برنامه 10 ساله ای را برای نوسازی و تجهیز خود تهیه کند.
با عطف به این دو رویداد در واقع پیش درآمد سناریوی بزرگتر کاخ سفید برای ایجاد یک کمربند امنیتی توسط کشورهای همسایه ایران و امنیتی ساختن فضای منطقه است تا بتواند راهبردهای تهاجمی علیه ایران را در منطقه ساماندهی کند. در چنین طرحی می بایست منتظر مخالفت های داخلی گسترده نظیر اعتراض تام لانتوس رئیس کمیته روابط خارجی مجلس نمایندگان امریکا بود که در واکنش به این قرارداد گفته امیرنشین ها برای دفاع از خود به این گونه سلاحها نیازی ندارند. این سیاست کاخ سفید به مفهوم تجدید و احیای دوران جنگ سرد است با این تفاوت که در گذشته این جنگ سرد بین اتحاد شوروی و کشورهای غربی بود و اکنون ایران و ایالات متحده هستند که در منطقه رو در روی یکدیگر قرار می گیرند.