صفر یا بیست؛ هیچکدام

از ویژگی های مهم انسان ، قدرت اندیشه او و از عالی ترین جلوه های اندیشه انسانی ، تفکر خلاق است ، قدرتی که تاکنون با آن تصمیم گرفته و توانسته است مشکلات را حل کند و به رشد و تعالی نایل شود.

کد خبر: ۱۴۳۷۸۴

بدیهی است برای بروز خلاقیت باید عناصر و عوامل گوناگون کنار هم قرار گیرند تا این مساله به شکل مطلوب تحقق یابد. ازجمله این عوامل و عناصر ، ایجاد فضای مناسب و چگونگی روش یاددهی و یادگیری است.
تحقیقات نشان داده است دانش آموزانی که در فضای آزاد و به دور از استرس به یادگیری پرداخته اند ، خلاق تر عمل کرده اند و برعکس دانش آموزانی که یادگیری به شکل سنتی را تجربه کرده اند ، به دلیل این که در فضایی پر از تنش که محصول شیوه های غلط ارزشیابی تحصیلی است قرار داشته اند ، انگیزه های خلاقیت را از دست داده اند.
به همین سبب ، نیاز به تغییر در روش یاددهی و یادگیری و همچنین تغییر در چگونگی ارزشیابی از دانش آموزان بخصوص در مقطع ابتدایی - که سالهای آغاز شکل گیری و رشد خلاقیت در کودک است - احساس می شود.

طرح ارزشیابی توصیفی و اجرای آن می تواند دانش آموزان را برای یادگیری پایدارتر و خلاق تر راهنمایی کند. معلوم نیست نظام نمره ای از یک تا 20 کی ، چگونه ، چرا و چطور و به وسیله چه کسی اختراع شد؛ اما نیت و هدف هر چه بود متاسفانه نتیجه به ابزاری برای غربال کردن دانش آموزان ، تشویق و تحسین بیستی ها و قبول شکست و تحقیر برای اکثریت منجر شده است . پس این پرسش مطرح است که آیا واقعا یک عدد روی ورقه می تواند فرآیندی درازمدت را اندازه گیری کند و آیا همان یک عدد به روشنی و شفافیت به ما می گوید که یاد گیرنده در کجای کار است؛ آیا زمان آن نرسیده تا اضطراب و دلهره را که در اثرگذاری به وجود آمده است از میان برد؛

تعریف ارزشیابی

فرآیند جمع آوری اطلاعات از آموخته های دانش آموزان و قضاوت درباره حدود آن آموخته هاست. به عبارت دیگر، معلم با تفسیر اطلاعات تعیین می کند که دانش آموزان چه دانشی آموخته و چه توانایی هایی را کسب کرده اند.پس ارزشیابی یعنی پی بردن به ارزشهایی که در فراگیران وجود دارد که خلاصه می شود در توانایی های دانش آموزان.

انواع ارزشیابی

امروزه در بسیاری از کشورها ، ارزشیابی مرسوم و سنتی منسوخ شده و جای خود را به ارزشیابی های بسیار معتبر داده است که از میان آنها می توان به ارزشیابی براساس مشاهده عملکرد دانش آموز ، گفتگو با او، تنظیم یک پرونده برای جمع آوری اطلاعات درباره دانش آموز (پوشه تحصیلی) و قضاوت های فردی اشاره کرد. بر این اساس است که در یک زمان خاص یا در پایان یک دوره ، تعیین کننده وضعیت دانش آموز نیست. این رویکرد جدید به معلم فرصت کافی می دهد تا درباره پیشرفت تحصیلی هر دانش آموز اطلاعاتی جمع آوری کند.

معایب ارزشیابی سنتی

کودکان ابتدای سال تحصیلی با خوشحالی و شادی به مدرسه می آیند اما پس از گذشت یک ماه احساس دلسردی و کاهش انگیزه به آنها دست می دهد که بازتاب نمره ها از تمام ابعاد به میزان زیادی منفی و مخرب و یادگیری را تحت الشعاع قرار می دهد. اضطراب حاصل از نمره ، خدشه ای است که در روابط بین معلم و دانش آموز و حتی روابط دانش آموزان با والدینشان وارد می شود.

تغییر روشهای ارزشیابی

بر سر راه تغییر روشهای ارزشیابی مشکلاتی وجود دارد که معلمان باید با این روشها آشنا شوند. از طرف دیگر دانش آموزان و اولیا نیز ممکن است فقط به شیوه های خاصی از ارزشیابی عادت کرده باشند. تلاشهای زیادی لازم است که نشان دهد روشهای جدید یادگیری ، مهارت های بالاتر تفکر را اندازه گیری می کند.

ارزشیابی توصیفی چیست؛

ارزشیابی توصیفی الگویی جدید است که می کوشد زمینه ای فراهم آورد تا دانش آموزان در کلاس درس با شادابی و نشاط بهتر، بیشتر و عمیق تر مطالب درسی را یاد بگیرند بنابراین به جای توجه افراطی به آزمون های پایانی و نمره ، روند یاددهی و یادگیری را در طول سال تحصیلی مورد توجه قرار می دهد و درخصوص این توجه ، رشد عاطفی و اجتماعی و حتی جسمانی دانش آموز را نیز در نظر می گیرد. یکی از مواردی که یادگیری را خدشه دار می کند ، اضطراب از امتحان و نمره ارزشیابی است . معلم با نمره های واحد تا 20 نمی تواند به احتیاجات و توانمندی های متفاوت دانش آموزان پاسخ بدهد، پس مهمترین ارزشیابی ، ارزشیابی توصیفی است. این نوع ارزشیابی 3 ویژگی دارد:
1- امیدبخشی
2- بیان واقعیت (نقاط قوت و ضعف)
3- پیشنهاد راه حل برای بهبود یادگیری

در این نوع ارزشیابی ، دست معلم باز است و می تواند دانش آموزان را به اقتضای توانایی های خاص خودش توصیف کند. نمره دادن به طور غیرمستقیم ، کاستی های دانش آموزان را به رخ او می کشاند؛ اما با اعلام نتیجه توصیفی نقاط قوت را مطرح می کنیم . نقاط ضعف هم برای تصحیح کردن آن بیان می شود نه برای رتبه بندی و رقابت.

محاسن ارزشیابی توصیفی

1- بستری برای پرورش رشد خلاقیت
2- دانش آموزان به طور فعال در فرآیند یادگیری شرکت می کنند.
3- هر وقت بدون اطلاع قبلی و پیش برنامه از دانش آموزان امتحان گرفته شود اصلا با اضطراب و اعتراض آنها مواجه نخواهیم شد.
4- عدم اضطراب از امتحان موجب شده است یادگیری اصل و مهم باشد.
5- شرکت فعال در یادگیری موجب شده است احساس ارزشمندی در دانش آموزان رشد کند.

نقش ارزشیابی توصیفی در
بروز رشد خلاقیت دانش آموزان

برای ایجاد خلاقیت ، هوش ، استعداد، مهارت و تلاش لازم است اما کافی نیست. انگیزه درونی نیز باید به آنها اضافه شود تا خلاقیت شکل بگیرد. ما باید برای کودکان مان فرصتهایی به وجود بیاوریم و مهارت هایی به آنها آموزش دهیم تا استعدادهایشان را گسترش دهند و این محقق نخواهد شد مگر این که میان مهارت ها و علایق آنها وجه مشترکی بیابیم و آنها را رشد دهیم . در روش آموزش سنتی که مبتنی بر یادگیری مطالب بدون تفکر و توجه به معنی آن است ، دانش آموزان به گونه ای تربیت می شوند که بدون توجه به چگونگی ارتباط مطالب و بدون تفکر برای به دست آوردن نمره خوب ، آنها را می آموزند اما این نوع آموزش و یادگیری برای انجام یک کار خلاق واقعا بی فایده است .در ارزشیابی توصیفی ، یادگیری ، مهم و تفریح است. کودکان در کلاس تشویق می شوند که علایق ، تجارب و ایده های خود را به کلاس بیاورند و اجازه دارند درباره هدفهای کار روزانه خود با معلمان بحث کنند. به آنان استقلال کاری داده می شود تا تصمیم بگیرند. آنها احساس آرامش می کنند و تنشها و فشارهای کسب نمره را ندارند. در تحقیقی که بتازگی از سوی سرکار خانم حقیقی ، دانشجوی کارشناسی ارشد صورت پذیرفته نشان داده شده است که محیطهای خالی از استرس بخصوص استرس امتحان ، شرایط مساعدتری برای بروز خلاقیت ایجاد می کنند. (حقیقی ، 1383) آمابلی (1989) معتقد است معلمان با بیان آزاد احساس خود مانند عشق ، شادی و کنجکاوی درباره امور می توانند الگویی مناسب برای کودکان باشند. در کلاسهای ارزشیابی توصیفی ، معلمان به جای من ، ما می گویند. آنها منبع اطلاعات و هدایت اند. در این کلاس ، همیشه همکاری بر رقابت ارجحیت دارد. زمانی که راههای مختلف انجام یک فعالیت را مورد توجه قرارمی دهند، اجازه می دهند دانش آموزان با صدای بلند فکر کردن آنها را بشنوند و هدایت شوند. آنها نه تنها از ایجاد هرگونه زمینه رقابت در کلاس درس خودداری می کنند ، بلکه جوی در کلاس ایجاد می کنند که دانش آموزان در انجام وظایف به همدیگر کمک کنند، در ایده ها با هم سهیم شوند و به نتیجه نهایی کار افتخار کنند و این یعنی خلاقیت». (آمابلی ، 1375)

کی و چگونه ارزشیابی کنیم؛

ارزشیابی باید در شرایط واقعی آموزش و درحین انجام فعالیت های آموزشی صورت گیرد. آموزش و ارزشیابی در هم تنیده است . ارزشیابی همیشه در فرآیند تدریس صورت می گیرد و باید به تشویق دانش آموزان به آموختن و کشف نقاط ضعف تدریس منجر شود. در اینجاست که ارزشیابی مستمر، جایگاه با ارزش خود را پیدا می کند. در خیلی از درسها مبحثی به نام فعالیت در کتاب وجود دارد که به تفهیم عمیق مطلب کمک می کند، ولی بیشتر معلمان آن را نادیده می گیرند، چون قرار نیست از آنها امتحان گرفته شود. فعالیت ها بسیار ارزشمند هستند و می توان به کمک آنها در همان لحظه ، عملکرد دانش آموزان را ارزیابی و حتی می توان ارزیابی را به انجام کارهای گروهی نیز موکول کرد. تحقیق کتابخانه ای ، مصاحبه و گفتگو با افراد گوناگون ، تهیه بریده جراید ، تهیه روزنامه دیواری ، طراحی پوستر ، نقاشی و... شیوه هایی است که می توان در بخش تحقیقات دانش آموزی قرار داد.

نتیجه گیری

هر معلمی آرزو دارد دانش آموزان درسهای او را بهتر و آسان تر فرا بگیرند و تدریسش به گونه ای باشد که پس از پایان درس ، گفته های او در اعماق وجود دانش آموزانش نفوذ کند و درس به صورت دانسته های همیشگی تر در آنها باقی بماند؛ چرا که کودک در مدرسه پرورش می یابد. در مدرسه است که نیروی بدنی ، ذهنی و اجتماعی او رشد می کند و استعدادها و توانایی هایش هویدا می شود. در ارزشیابی ، بیشتر دانش آموزان فکر می کنند مگر می شود امتحان نگرفت و نمره نداد. امروزه نگرش مسلط در تعلیم و تربیت این است که باید جامعه یادگیری بسازیم ، یعنی کودک بتواند همه جا یاد بگیرد و برای کودک یقین حاصل شود که می تواند و بتواند فکر کند. پس با خود می گوییم ای کاش روز مرگ نمره ها فرا برسد تا هیچ نمره ای نتواند میان من این سونشین با آن جماعت زیرک آن سونشین فاصله بیندازد. روز مرگ نمره ها، روز مرگ اخمهاست و زنده شدن سلامهایی که اگر به سردی سایه نمره ها نبود به گرمی بر لبها می نشستند.