در کارزار تعزیه‌ها گریه می‌کنند

گرچه دیگر به اندازه گذشته در کوچه و خیابان تعزیه نمی‌بینیم، اما امروز تعزیه ذهن بسیاری از هنرمندان و تاریخ‌پژوهان را به خود درگیر کرده و خیلی‌ها می‌خواهند بدانند راز این هنر چیست که در آن ادبیات، موسیقی، آواز، نمایش، حرکات رزمی و... نقش‌آفرین هستند. در این گزارش به مرور برخی ویژگی‌های تعزیه می‌پردازیم.

* تیتر مصراعی از شعر مهران کمیلی با عنوان «گریه می‌کنند» است.

تعزیه از کلمه تعزیت به معنای سوگواری آمده و شاید بتوان گفت نام اصلی و درست‌تر آن شبیه‌خوانی است، چرا که افراد اجراکننده تعزیه در نقش شخصیت‌های اصلی بازی می‌کنند و می‌کوشند شبیه آنان باشند. تعزیه منحصر به حادثه عاشورا نیست و تعزیه امامان دیگر، تعزیه حضرت ابراهیم(ع) و... نیز وجود دارد و در طول سال‌ها در ایران اجرا شده است. تعزیه نوعی تئاتر است و قواعد تئاتر در آن رعایت می‌شود، یعنی کارگردان، بازیگر و نمایشنامه از پیش نوشته شده دارد و لباس، تجهیزات و گریم می‌خواهد. نمایشنامه تعزیه به صورت منظوم توسط مقتل‌نویس نوشته می‌شود، بازیگران تعزیه شبیه‌خوان نام دارند و به کارگردان تعزیه معین‌البکا می‌گویند. هر اجرای تعزیه مجلس نام دارد و به تهیه‌کننده آن بانی می‌گویند.

صفویه و قاجار، مهم‌ترین حکومت‌ها در سر و شکل گرفتن تعزیه

نمایش در ایران سابقه‌ای طولانی دارد و تعزیه هم مانند انواع سیاه‌بازی‌ها، پرده‌خوانی‌ها و... به سال‌های دور بر می‌گردد. از پیش از اسلام، ایرانی‌ها حماسه‌هایشان را به صورت نمایش اجرا می‌کردند. بعد از واقعه عاشورا هم به دلیل علاقه ایرانی‌ها به اهل بیت(ع)، این واقعه وارد فرهنگ بومی مردم ایران شد و تعزیه پدید آمد. تعزیه در زمان آل بویه در بغداد اجرا می‌شد و چنین سابقه‌ای دارد، اما سر و شکل گرفتن آن به شکل امروزی در زمان حکومت شیعی صفویه بود. با قدرت گرفتن قاجار، تعزیه هم به اوج شکوفایی رسید و در زمان ناصرالدین‌شاه تکیه دولت با ظرفیت 20 هزار نفر برای اجرای تعزیه ساخته شد. در زمان رضاشاه تعزیه ممنوع شد و حتی تکیه دولت هم تخریب شد، اما بعد از پایان حکومت او، این هنر مذهبی ادامه پیدا کرد و با پیروزی انقلاب اسلامی در حال حاضر در شهرهای گوناگون کشور اجرا می‌شود. تعزیه فقط به یک فضای نسبتا باز برای اجرا نیاز دارد و مکان ویژه‌ای نمی‌خواهد. به همین جهت در شهرهایی مانند تفرش، فراهان، گلپایگان، خوانسار و کاشان تعزیه رواج خوبی دارد و تکیه‌ها و محل‌های اجرای بزرگی هم در این شهرها موجود است. در گیلان و قزوین با این‌که تکیه اجرای تعزیه ندارند، اما در میدان‌ها و حسینیه‌ها تعزیه اجرا می‌شود. در بوشهر، مشهد و آذربایجان هم تعزیه با لهجه و گویش محلی روی صحنه می‌رود.

از گوشه تا واقعه

مدت زمان اجرای تعزیه از یک تا پنج ساعت متغیر است و ساعت اجرای آن هم به سنت محل بستگی دارد. در روستاها و شهرستان‌ها معمولا صبح‌ها تعزیه می‌خوانند، ولی در شهرهای بزرگ‌تر معمولا شب‌ها تعزیه اجرا می‌شود تا تعداد افرادی که می‌توانند در مراسم شرکت کنند، بیشتر باشد. در سال‌های گذشته در برخی روستاها و مناطقی که میدان وسیعی داشتند تعزیه دوره خوانده می‌شد. یعنی چند گروه تعزیه حول میدان مستقر می‌شدند و هر کدام یک تعزیه را بارها می‌خواندند، به این ترتیب در یک روز چند تعزیه خوانده می‌شد و افراد بیشتری می‌توانستند از آن دیدن کنند. هر مجلس تعزیه دو بخش دارد، بخش اول گوشه نام دارد و در نهایت یک ساعت طول می‌کشد. بخش دوم و اصلی اما واقعه نام دارد و سه چهار ساعت به طول می‌انجامد و گوشه و واقعه معمولا به هم مربوط هستند. در آغاز تعزیه، گروه وارد می‌شود و نوحه کسی را که قرار است تعزیه‌اش خوانده شود، همخوانی می‌کنند و به این کار پیش‌خوانی می‌گویند. بعد همه عوامل به جز کارگردان بیرون می‌روند و کارگردان عوامل و خلاصه داستان را معرفی می‌کند، چیزی شبیه به کاری که کارگردان‌ها در تئاتر مدرن پیش از اجرا انجام می‌دهند.

معین‌البکا عقب سوژه می‌گردد

یکی از انتقاداتی که به تعزیه وارد می‌کنند، وفادارنبودن کامل آن به تاریخ است. تعزیه کاملا مستند نیست و نمی‌تواند با استناد به آن تاریخ نوشت. بلکه مانند همه آثار هنری مانند فیلم و تئاتر و داستان، موضوع اصلی را در قصه جا داده و جزئیات آن صرفا به داشتن بار دراماتیک تکیه دارد. مثلا در تعزیه امام حسین(ع)، شیر در کربلا وجود دارد و بالای سر پیکر امام می‌آید تا کسی سراغش نیاید. این ماجرا اصلا وجود نداشته، ولی به نوعی نماد این است که همه موجودات عالم، عزادار سالار شهیدان هستند. برای این‌که چیزی پس و پیش نشود، کل مکتوبات تعزیه را در دفترچه‌هایی با عنوان نسخه می‌نویسند که در واقع همان نمایشنامه تعزیه است. یک کتابچه کوچک که در اختیار کارگردان یا معین‌البکا قرار دارد و کل نمایشنامه است، ولی دیالوگ‌های هر کدام از نقش‌ها هم در دفترچه‌ای مجزا نوشته می‌شود که به آن فرد می‌گویند. متن تعزیه‌ها شعر است و بیشتر اشعار از نوع مثنوی هستند. معین‌البکا علاوه بر نسخه، دفترچه‌ای هم دارد که چیدمان، نحوه، ترتیب و تأخر دیالوگ‌ها در آن معلوم است. در نسخه فرد هم که در دست بازیگران است، در زمانی که بازیگر باید سکوت کند خطی کشیده شده. شب قبل از اجرا، معین‌البکا نقش‌ها را با شبیه‌خوانان تمرین می‌کند که مثل تئاتر و سینما به آن دورخوانی می‌گویند.

بخشی از تعزیه شهادت حضرت عباس(ع)

به جای آب به پیش سکینه آب شدم

تعزیه حضرت عباس(ع) تلفیقی از روایات تاریخی و روایت عامه چیده شده و یکی از طولانی‌ترین و پرطرفدارترین مجالس تعزیه است. در ادامه بخش‌های پایانی این تعزیه را با تلخیص می‌خوانید.

عباس، بر زمین می‌افتد و برادرش حسین را صدا می‌زند.

عباس^(ع): اندر کجایی یا اخا/ افتاد علمدارت ز پا/ از دست قوم بی‌حیا/ آقا به فریادم برس/ شد دستم از پیکر جدا/ ماندم غریب بی‌نوا/ در دست قوم بی‌حیا/ آقا به فریادم برس/ نعشم ببین! در خاک و خون/ جان از تنم، رفته برون/ مشکم ببین! شد سرنگون/ آقا به فریادم برس

امام حسین، بالاخره بعد از جنگی شدید، خودش را به بالای سر برادرش می‌رساند.

امام حسین^(ع): برخیز! ای غم پرورم/ در خیمه نعشت را برم/ پامال غم شد پیکرم/ ای رب غریبی مضطرم

عباس در آخرین لحظات، از این‌که نتوانسته برای بچه‌ها آب بیاورد، شرمنده است.

عباس^(ع): مرا به خیمه مبر تا که حالتی دارم/ چرا ز روی سکینه خجالتی دارم/ سکینه آب ز من خواست من کباب شدم/ به جای آب به پیش سکینه آب شدم

عباس در آغوش برادر جان می‌دهد و امام حسین(ع) با دستی بر کمر، برمی‌خیزد.

امام حسین^(ع): نه دست در بدن، نی به تن رمق داری/ بخواب جان برادر، بخواب، حق داری

محمد وفایی - خبرنگار