خداحافظی با کارگردان ضد انگلیسی

کوچ کارگردان

مرحوم ضیاءالدین دری مدتی در بستر بیماری روی تخت بیمارستان بود و با بیماری دست و پنجه نرم می‌کرد؛ با این حال خبرها از بهبود نسبی‌اش حکایت می‌کردند و وقتی خبر درگذشتش در رسانه‌ها آمد، خیلی‌ها بسختی باور می‌کردند. سید ضیاءالدین دری چندی پیش به دلیل عارضه کبدی در بیمارستان تهران بستری شده بود؛ او سرانجام برای پیوند کبد به بیمارستان شیراز منتقل شد و سه هفته قبل عمل پیوند کبد را با موفقیت پشت سر گذاشت؛ اما به دلیل عوارض عفونی بعد از جراحی پیوند کبد پیش از ظهر 26 مرداد از دنیا رفت. مرحوم سید ضیاءالدین دری متولد سال ۱۳۳۲ در تهران بود و در رشته علوم سیاسی و تحلیل فیلم در انگلستان تحصیل می‌کرد که البته تحصیلش را ناتمام گذاشت و به ایران بازگشت. شروع فعالیت حرفه‌ای او در عالم سینما با فیلم «گرداب» به کارگردانی حسین دوانی در سال ۶۱ بود که او در این فیلم دستیاری دوانی را انجام داد و در ادامه خود به سراغ ساخت فیلم‌های سینمایی چون «دیدار در غبار»، «باد و شقایق»، «صاعقه»، «لژیون»، «در سرزمینی دیگر» و «سینما سینماست» رفت و این آثار را در کارنامه هنری خود ماندگار کرد.

ماندگار در تلویزیون

دری گرچه در عالم سینما آثار مختلفی را کارگردانی و روانه پرده‌ها کرد، با این حال چیزی که او را به عنوان کارگردانی قدر و دغدغه‌مند به مخاطبان شناخت، فعالیت‌هایش در عالم سریال‌سازی در تلویزیون بود. او چند مجموعه را برای تلویزیون کارگردانی کرد که از این میان دو مجموعه «کیف انگلیسی» و «کلاه پهلوی» به عنوان نمونه‌هایی شاخص‌تر از دیگر آثارش زبانزد شد و احاطه و اشراف خوب او را در حوزه تاریخ معاصر کشور و بویژه دوران پهلوی نشان داد. کیف انگلیسی که از جمله آثار به‌یادماندنی و درخشان تلویزیون محسوب می‌شود، روایتگر داستان شخصیت سیاستمدار و روشنفکری بود که در دوران موسوم به دهه طلایی آزادی در زمان حکومت پهلوی زندگی می‌کرد. داستانی سرشار از ارجاعات سیاسی و اجتماعی که با توجه به حضور بازیگران شناخته شده‌ای چون علی مصفا، لیلا حاتمی، محمدرضا شریفی‌نیا و سیروس گرجستانی برای مخاطبان عام هم حائز جذابیت بود.

او درباره چگونگی نگارش این اثرش سال‌ها پیش در مصاحبه‌ای چنین گفته بود: «در سال 72 وقتی برای اولین بار فیلمنامه کیف انگلیسی را نوشتم، خیلی تحت‌تاثیر قرار گرفتم و حتی گریه‌ام گرفت... سال‌ها روی طرح اولیه آن فکر کرده بودم. تم این سریال سیر اضمحلال یک آدم در مناسبات سیاسی است و وقتی شروع به نوشتن کردم، با خودم قرار گذاشتم که هر ده دقیقه باید یک نقطه عطف فرعی وجود داشته باشد تا تماشاگر را به دنبال خود بکشاند. از سویی این فیلم به دلیل بستر تاریخی‌اش قید و بندهایی هم داشت. ما در روند بلوغ دراماتیک شخصیت منصور ادیبان، ناگزیر از طرح مباحث سیاسی آن دوران بودیم و برای این‌که تماشاگران خسته و دلزده نشوند، باید درام به موضوع و مساله خود تماشاگران تبدیل می‌شد تا آنها همذات‌پنداری کنند و به حرف‌های شخصیت‌ها ولو این‌که مباحث سیاسی یا حرف‌های پیچیده باشد، توجه کنند. بنابراین انگیزه‌های شخصیت‌ها را تقویت کردم و بعد هوشنگ جاوید و مستانه پیرایش وارد داستان شدند... از این عوامل تعلیق در مورد سرانجام رابطه آدم‌ها استفاده کردیم تا بیننده همراه‌مان شود. این تنها راهی بود که می‌توانست مخاطب عام را با سریالی که لحن و زبانی روشنفکرانه و جدی دارد، همراه کند.»

دری پس از چند سال وقفه پس از ساخت کیف انگلیسی این بار به سراغ کلاه پهلوی رفت؛ مجموعه‌ای مجددا پرکار و سرشار از جزئیات مختلف که داستانی متعلق به همان فضای تاریخ معاصر داشت و این بار در خلال ماجراهای شخصیت‌هایش، دگرگونی‌ها و تغییرات جامعه ایران، مدرن‌شدن آن و بویژه واقعه کشف حجاب را از زاویه نگاه شخصیت اصلی‌اش فرخ باستانی تعریف می‌کرد.

اثری که نصفه ماند

مجموعه نمایشی «سردار سنجرخان» نامی است که قرار بود تازه‌ترین مجموعه تلویزیونی ضیاءالدین دری داشته باشد؛ مجموعه‌ای از تولید مشترک معاونت امور استان‌های رسانه ملی و صدا و سیمای کردستان که به سرگذشت رشادت‌ها و دلیری‌های سنجرخان وزیری، کسی که در مقابل روس‌ها و انگلیسی‌ها ایستادگی کرد، می‌پرداخت و دری در مرحله نگارش این اثر قرار داشت؛ اما اجل مهلت ساختش را نداد و حکایت دری از سنجرخان ناتمام ماند.

به روایت دیگران

قطب‌الـــــــــــــــــــدین صادقــــــــــی، بازیگـــر شـــــــــناخته ‌شـــده عــــــــرصه تئاتـــــــــــر، تلویزیــــــــــــــــــــــون و سینماست که در هر دو اثر شاخص دری یعنی کیف انگلیسی و کلاه پهلوی حضور داشت و نقش ایفا می‌کرد. صادقی که البته در پشت دوربین هم با مرحوم دری صمیمیت و رفاقت داشت، در گفت‌وگو با جام‌جم از ویژگی‌های این کارگردان فقید این‌طور می‌گوید: روابط ما در خارج از فضای کار بسیار صمیمانه بود و باهم دوست بودیم؛ اما همین‌که وارد کار می‌شدیم، او بسیار جدی می‌شد و تمام حواسش معطوف آثارش می‌شد.

او به کیفیت کارش اهمیت می‌داد و می‌خواست از زمان و امکاناتی که در اختیارش داشت، بیشترین بهره را ببرد.

او شلختگی را برنمی‌تابید و حتی از دست بعضی همکاران نعره می‌کشید؛ من این ویژگی جدیتش را بسیار دوست داشتم.

یادم هست وقتی برای فیلمبرداری مجموعه کلاه پهلوی به پاریس رفته بودیم، بخشی از قصه در قصری خارج از پاریس می‌گذشت و دری در تمام آن مدت در اتاقی در همان قصر زندگی می‌کرد و شب‌ها به مرور متن می‌پرداخت.

او در آن مدت خیلی کم می‌خوابید؛ تا جایی که همه نگرانش بودیم؛ به او می‌گفتم ضیاء، مبادا به خودت لطمه بزنی و حتی یک شب مجبور شدیم او را به بیمارستان ببریم! این جدیتش ستودنی بود.

آخرین پروژه او سردار سنجرخان بود که من در این کار مشاورش بودم؛ اما به‌دلیل بیماری‌اش به تعویق افتاد و متاسفانه ناتمام ماند. مرحوم دری همیشه دقیق، کمال‌گرا و ریزبین بود؛ به جرات می‌گویم که او هیچ‌گاه کم‌کاری نمی‌کرد، هوشمند و صاحب سبک بود و نبودش غم سنگینی برای ماست.

ماه‌چهـــــــــره خلیلی دیگــــــــــر بازیگـــــــــــــر مجموعه کلاه‌پهلوی که هنوز خبر رفتن دری را باور ندارد، لحنش بغض‌آلود و اشک‌بار است. این بازیگر می‌گوید: مرحوم دری برای من فقط یک کارگردان نبود؛ او همچون پدر سینمایی‌ام بود و به قدری دوستش داشتم که این خبر را باور ندارم.

آخرین دیدار ما به همین ده روز پیش برمی‌گردد که قبل از رفتنش به اتاق عمل، به ملاقاتش رفتم و او به من گفت که دعا کن زنده بیرون بیایم و بتوانم به سراغ ساخت آثار جدید بروم.

او درست تا قبل از رفتن به اتاق عمل به فکر ساختن مجموعه‌های تازه‌اش بود، چندین متن آماده داشت و روحیه امید در او زبانزد بود. خبر درگذشتش واقعا برایم سخت است. خیلی مجموعه‌ها بوده‌اند که وقتی تمام می‌شوند، عوامل باهم خداحافظی می‌کنند و دیگری خبر از هم نمی‌گیرد؛ اما کار کردن با آقای دری این‌طور نبود و من در تمام این مدت بیماری‌شان هم با او در تماس بودم و حالش را می‌پرسیدم.

دل کندن از دری چه در کار و چه زندگی سخت بود و جایش همیشه خالی خواهد ماند.

تسلیت رئیس رسانه ملی به مناسبت درگذشت سید ضیاءالدین دری کارگردان سینما و تلویزیون

به دنبال ضایعه درگذشت مرحوم سید ضیاءالدین دری، دکتر علی‌عسکری در پیامی درگذشت این کارگردان صاحب سبک تلویزیون و سینما را تسلیت گفت. به گزارش روابط عمومی رسانه ملی، متن پیام دکتر علی‌عسکری به این شرح است: «إِنَّا لِلّه وإِنّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ. درگذشت کارگردان پیشکسوت و متعهد سینما و تلویزیون و خالق مجموعه‌های ماندگار تلویزیونی «کیف انگلیسی» و «کلاه پهلوی» جناب آقای سید ضیاءالدین دری را به خانواده بزرگ صدا و سیما تسلیت عرض می‌کنم. آقای دُری با ساخت این مجموعه‌های تاریخی و موثر، نقشی ویژه در معرفی تاریخ انقلابی این مرز و بوم ایفا کرده است که گذشت زمان ارزش آن را نمایان‌تر خواهد کرد. از خداوند تعالی برای آن مرحوم رحمت و مغفرت و برای بازماندگان صبر و اجر مسئلت دارم.»

علی‌عسکری/ رئیس سازمان صدا و سیما

زهرا غفاری

رسانه