دستاویزی برای مداخله جویی

قرن بیستم آبستن 3انقلاب یا 3حرکت مهم اجتماعی و سیاسی در ایران بود. از این سه حرکت ، نهضت مشروطه در ربع اول قرن و نهضت نفت در نیمه قرن و حرکت سوم ، انقلاب اسلامی در ربع آخر آن اتفاق افتاد.

کد خبر: ۱۱۵۱۴۵

حرکت دوم از این سه حرکت به نام نفت آغاز شد و برای نفت اوج گرفت و هم در مصاف نفت فروماند. ایران از آغاز تا انجام این قرن ، سراسر در گیرودار نفت بود. قرن بیستم برای ما با امتیازنامه دارسی (1901)آغاز شد و حوادث و ماجراهای بعدی ، خواه و ناخواه ، مستقیم و یا غیرمستقیم در دود نفت و گاهی آتش آن اتفاق افتاد و سرنوشت ما هنوز با وجود پایان قرن بیستم ، با نفت گره خورده است.
پیشینیان ما گفته بودند نفت نشان از آشفتگی ها و درگیری ها دارد. هرکه نفت در خواب بیند به مصیبتی گرفتار آید.
نفت مال حرام بی سرانجام است . بدنامی به بار می آورد و عاقبت ندارد. خواب نفت خبر می دهد که گرفتاری سیاسی در راه است. اما ما می گفتیم این حرفها خرافات است. می گفتیم این مدعیان تعبیر خواب در دنیای قدیم گرفتار اوهام خویش بوده اند. نفت و فساد و بدبختی! نفت و جنگ و زد و خورد: از آن گاه که در اواخر قرن 19بوی نفت از این منطقه برخاست ، دیدیم پیران ما درست می گفته اند و دیدیم که چگونه نفت می تواند باعث مصیبت شود. پیدا شدن علایقی در زمینه نفت برای قدرتهای بزرگ پدیده تازه ای بود و دستاویزی جدید برای مداخله جویی و استعمارگری ؛ اما برای ملت ما، مصیبت هایی پیش آورد که من به ذکر چند نمونه از آنها اکتفا می کنم: 1 در دسامبر 1913پروتکل مربوط به تحدید حدود میان ایران و عثمانی در استانبول به امضای سفیران انگلیس ، روس و ایران و صدراعظم عثمانی رسید. این پروتکلی است که از سوی 2دولت بزرگ بر ایران تحمیل شد و در نتیجه ، گذشته از آن که حقوق مشروع ایران در شطالعرب مورد تجاوز قرار گرفت ، نیمی از ناحیه نفتی قصرشیرین به تصرف عثمانی درآمد؛ ولی انگلیسی ها قبلا از دولت عثمانی التزام گرفته بودند که حق امتیاز شرکت نفت انگلیس و ایران (که در واقع همه منافعش متعلق به دولت انگلیس و اتباعش بود) را در منطقه مزبور به رسمیت بشناسد. آری دولتهای بزرگ با استناد به منافع اتباع خود برای مداخلات سیاسی در این منطقه مستمسک تازه ای به دست آورده بودند و از آن پس حفظ منافع نفتی بزرگترین راهنمای سیاست آنها بود. برای حفظ این منافع حاضر بودند نفوذ و قدرت خود را برای تثبیت هر وضعی ، هر چقدر هم به زیان ملتهای این منطقه و برخلاف تمایل آنها بود، به کار گمارند. 2پس از جنگ بین الملل ، اول انگلستان که خود را یکه تاز میدان می دید، تصمیم گرفت برای چهارمیخ کردن تسلط خود بر نفت (ولی در ظاهر به عنوان دوستی با ایران) قرارداد معروف 1919را بر این کشور تحمیل کند.
طرح این قرارداد زاییده فکر لرد کرزن معروف بود که در آن موقع بزرگ ترین کارشناس مساله ایران در انگلستان به شمار می رفت. به شهادت اسناد وزارت خارجه انگلستان ، دولت مزبور برای امضای این قرارداد در قبال مستمری ماهانه 15هزار تومان ، احمدشاه قاجار را وادار کرد تا علائالسلطنه را از صدارت اعظم عزل کند و وثوق الدوله را که به دوستی با انگلیسی ها شناخته شده بود، بر سر کار آورد.