موزه لوور «سی تیر»

آنچه در لوور کوچک ایران خواهید دید

لوور موزه‌ای زنده است؛ روایت‌کننده تاریخ و فرهنگ و تمدن پیشینیان، از هزاره‌های دور تا همین معاصر و حتی آینده. لوور، روایت‌کننده تاریخ کشورهاست و آنچه از این موزه به موزه ملی ایران راه یافته، خلاصه‌ای از همین قصه و روایت تاریخی است.

برای درک این مهم کافی است نگاهی به آثاری که از موزه لوور به ایران رسیده و در موزه ملی در معرض بازدید مردم قرار گرفته است، بیندازیم. نگاهی به این آثار روشن می‌کند لوور از یک مقطعی به بعد از رویکرد خرید صرف و تملک آثار تاریخی، به سمت شکل دهی بخش‌های علمی و شرکت در کاوش‌های باستان شناسی می‌رود تا بخشی از آثار خود را از این راه تامین کند. برای همین یکی از بخش‌های تازه شکل گرفته موزه لوور، متعلق به کاوش‌های بین النهرین در نینواست. در کاوش‌های این بخش که یکی از اولین کاوش‌های معاصر به شمار می‌رود، قطعات بزرگی پیدا شد که چون امکان جابه‌جایی آنها نبود (با علم آن زمان که البته اکنون ممنوع است) بخشی از آنها را برش دادند و به لوور منتقل کردند. این آثار اکنون شکل‌دهنده بخش هنر آشور در لوور است و در واقع اولین موزه آشور در اروپا و جهان همین قطعاتی است که در آن کاوش‌ها به دست آمده و در لوور جای گرفته است. از این آثار اکنون دو قطعه به ایران آمده است.

اتفاق بعدی آشنایی با فرهنگ سومر است. درواقع برخلاف فرهنگ آشور که از پیش شناخته شده بود، اما اثری از آن وجود نداشت تا توسط لوور کاوش شد، درمورد فرهنگ سومر باید گفت کلا کسی آن را نمی‌شناخت و تنها بعد از کاوش‌های تیم باستان شناسی لوور و یافت شدن آثاری از این فرهنگ، وجود چنین تمدن و فرهنگی به دنیا معرفی شد و علاقه مندانی را به سوی خود جذب کرد. یکی از مجسمه‌های منحصربه فرد سومری‌ها نیز از روز گذشته در موزه ملی در معرض دید بازدیدکنندگان قرار گرفته است.

یک بخش دیگر از موزه لوور که یکی از آثار آن به تهران آمده، سنگ برجسته‌ای است از یک کاتب و قلمندان و... از دوران هیتی‌ها که در مرز سوریه و ترکیه در هزاره اول میلادی می‌زیسته‌اند و شناخت زیادی از آنها نیست. این قطعات نیز در کاوش‌های هیات فرانسوی کشف شد و باعث معرفی فرهنگ هیتی‌ها به جهان و نگارش کتاب و مقالات متعدد درخصوص آنها شد.

اما دو قطعه بسیار ارزشمند از آثار ایرانی اکنون از پاریس به تهران منتقل شده، اولی یک تبر است که در کاوش‌های گیریشمن در چغازنبیل خوزستان کشف شده و دومی از مجموعه مفرغ لرستان است که قدمت آن به هزار تا 1300 سال پیش از میلاد برمی‌گردد و اکنون متعلق به آثار بخش جهانی لوور به شمار می‌رود و اتفاقا لوگوی سازمان بورس ایران هم از روی همین اثر طراحی شده است.

چند اثر از جمله یک سنگ قبر بسیار زیبا و قطعاتی از فرهنگ ناشناخته ایتالیا با عنوان اتروکسی هم در بخش جهانی لوور است که از امروز می‌توان آنها را در موزه ملی تماشا کرد.

در بین برخی پادشاهان فرانسه در سده 15 میلادی یا فراعنه مصر در هزاره‌های گذشته، مرسوم بود که قطعه‌ای از پیکرهایشان پس از مرگ در ظروف کوزه‌ای شکل مخصوص یا صندوقچه‌هایی کوچک نگهداری شود. چند قطعه از این ظروف بسیار قدیمی نیز اکنون در موزه ملی است. پادشاهان فرانسوی حتی رسم داشتند برای خود چند قبر درست کنند؛ یکی برای پیکر، یکی برای قلب و یکی برای امحا و احشای داخل بدن. آنها معتقد بودند با این کار افراد بیشتری سرمزارشان می‌آیند و دعاهای بیشتری برای آمرزش خوانده می‌شود. در موزه کوچک لووری که به ایران رسیده، نباید از کنار هیچ چیزی راحت و بی تفاوت گذشت، حتی یک نقاشی کوچک و ساده و بظاهر ابتدایی؛ چراکه این نقاشی ممکن است از نفیس‌ترین تابلوهای نقاشی باشد که به این نمایشگاه آمده باشد. مثل اثر کوچک رامبراند که یکی از بهترین کارهای اوست و فرانسوی‌ها با انتقالش به ایران می‌خواستند بگویند برای مخاطبان ایرانی سنگ تمام گذاشته‌اند.

و اما آنچه باعث شده جاری و ساری بودن موزه لوور را دریابیم، بخشی از آثار هنرمندان، نقاشان و مجسمه سازان معاصر است. درواقع لوور بخشی از فضایش را در اختیار هنرمندان معاصر قرار داده و از آنها خواسته برای این موزه اثر خلق کنند. همه جور امکانات از قبیل مکان کار و اقامت هم دراختیارشان قرار داده است. چند نمونه از این آثار مثل تصاویر نقاشی شده شیر و ببر (شاید برای اولین بار در جهان) به موزه ملی ایران آورده شده است یا یک تابلو نقاشی از حضرت مریم و جبرئیل با گلی زنبق در دست برای این که نشان دهد زنبق نماد و فرهنگ مسیحیت است.

لوور همچنان پذیرای آثار هنرمندان است؛ برای این که زنده بودن خودش را نشان دهد. به طور مثال اگر شما به لوور پاریس بروید، می‌توانید پرینت یکی از آثار نقاشی یونیک را بخواهید و روی آن تصاویری ترسیم کنید، لوور اثر شما را با روی گشاده می‌گیرد و در بخش آثار هنرمندان معاصر و بازدیدکنندگان جای می‌دهد، زیرا معتقد است اینها در آینده خود به آثاری تاریخی تبدیل خواهند شد. در ضمن این کار به معنای ارتباط مداوم با مخاطب است و از آنجا که این موزه یک موزه جهانی به حساب می‌آید باید با زمان حرکت کند و در هیچ مقطعی متوقف نشود. چند نمونه از این آثار در موزه ملی در معرض دید قرار گرفته و البته بارزترینش عکس‌های عباس کیارستمی است که با زیبایی تمام مخاطبان را به سوی خود جذب می‌کند.

نکته مهم دیگری که باید در مورد موزه کوچک لوور در تهران به آن اشاره کرد، این است که تمام 50 اثر منتقل شده به ایران، یونیک و اصل هستند و کپی و مشابه نیستند. به عبارتی، اکنون جای آنها در سالن‌های موزه لوور پاریس خالی است. نکته جالب دیگر این که طراحی دکوراسیون لوور موزه ملی (براساس توافق صورت گرفته) کلا کار هنرمندان ایرانی و براساس استانداردهای جهانی است که اتفاقا مورد تحسین متولیان موزه لوور هم قرار گرفته است. برگزاری این نمایشگاه در کنار همه مزایایش نشان داد توان کارشناسی و اجرایی طراحان و هنرمندان ایرانی بسیار بالاست و اگر حمایت شوند، شکوفا خواهد شد. این که بخش خصوصی و یک بانک نیز به عنوان حامی مالی برگزاری این نمایشگاه در ایران پیشقدم شده‌اند، قابل تقدیر است زیرا سازمان میراث فرهنگی بودجه‌ای دراین خصوص ندارد و چون وضع مالی‌اش مناسب نیست، نتیجه اش می‌شود موزه باستان با آن وضعیتی که اکنون دارد.

موزه‌ای در راستای همکاری‌های دو جانبه

نشست خبری موزه لوور در موزه ملی ایران، در سالن موزه باستان ایران برگزار شد؛ ساختمانی که سمبل ارتباطات فرهنگی ایران و فرانسه است، زیرا این ساختمان به‌دست معمار فرانسوی، آندره گدار ساخته شده است. تمدن و تاریخ گذشته و مدرن ایران تأثیر شگرفی بر اروپا گذاشته، بویژه آثاری که از زمان کوروش و داریوش برجای مانده است.

بخش مهمی از آثار موزه لوور، آثار ارزشمند ایران باستان است. در واقع در قرن 19 پیمان‌هایی بین دو کشور منعقد شد که نتیجه آنها انجام کاوش‌های باستان‌شناسی بود. ایران در سال 1884 این امکان را به ما داد که کاوش‌های باستان‌شناسی برای موزه لوور انجام دهیم. این رویداد تاریخی اواخر قرن 20 با توافق‌هایی که بین دو کشور صورت گرفت به روز شد؛همکاری‌ای که به برگزار نمایشگاهی درباره هنر صفوی در سال 2007 منجر شد، همچنین شاهد کاوش‌های باستان‌شناسان فرانسوی در نیشابور در سال 2004 و 2010 بودیم.

اما نمایشگاهی که از روز گذشته در موزه ملی ایران از مجموعه‌ای از آثار لوور پاریس شکل گرفته، نتیجه سفر حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران به پاریس و توافق‌های آن سفر است. این اولین نمایشگاه لوور در تهران است و قصد داشتیم تنوع آثار موجود را در لوور به نمایش بگذاریم. قرار شد ارتباطات فرهنگی بسط داده شود. انتخاب‌ها به‌نحوی بود که تمام تکنیک‌ها اعم از نقاشی، مجسمه‌ها و سایر آثار به نمایش گذاشته شود. این نمایشگاه ویژگی خاصی دارد و آمیزه‌ای از باستان‌شناسی و هنر معاصر است. در نمایشگاه لوور در تهران، آثار مصر باستان، رم، منطقه بین‌النهرین، آثار سلطنتی فرانسه و... به نمایش گذاشته شده است. در واقع خطی پیش گرفته شد که در آن توضیحاتی درباره این آثار ارائه می‌شود. لوور یک قصر پادشاهی است. اهمیت ناپلئون بناپارت اول و سوم در اینجا دیده می‌شود. در نمایشگاه لوور شاهد یک گشایش به سمت هنر معاصر هستیم. این نمایشگاه یک همکاری فرهنگی میان ایران و فرانسه است، در راستای همکاری‌های دوطرفه. در همین زمینه یک هفته بعد از نوروز 97 در 28 مارس یک نمایشگاه در فرانسه به نام «امپراتوری گل‌های سرخ» خواهیم داشت. نمایشگاهی که به آثار دوره قاجار از موزه کاخ گلستان و موزه ملی اختصاص خواهد داشت.

یک فرصت مغتنم برای مردم ایران

نمایشگاه موزه لوور در تهران قرار است تاریخ شکل‌گیری لوور را در گذر زمان نشان دهد. این اولین‌بار است که چنین فرصتی برای مردم ایران فراهم شده تا گزیده‌ای از شاهکارهای فرهنگی و تمدن اروپا، آسیا و آمریکا را در کنار هم ببینند. درواقع از سال 2001 برای معرفی فرهنگ، هنر و تمدن کهن ایران به سایر کشورها، موزه ملی بیش از 30 نمایشگاه در اروپا، آسیا و آمریکا برگزار کرد که علاوه بر رشد ارتباطات فرهنگی، مردم سایر کشورها شناخت بهتری از ایران کسب کردند و تقاضای سفر به کشورمان بیشتر شد. اما همواره این پرسش وجود داشت که چرا فقط آثار میراث ملی ما در موزه‌های جهان به نمایش درمی‌آید و اقدامی برای نمایش آثار سایر کشورها در ایران صورت نمی‌گیرد. بر همین اساس و در پاسخ عملی به این پرسش، خوشبختانه از سال 1394 تاکنون سه نمایشگاه خارجی در موزه ملی ایران برگزار شده و نمایشگاه موزه لوور چهارمین نمایشگاه خارجی موزه ملی است.

در این نمایشگاه 56 اثر از فرهنگ‌های باستانی، رم، یونان، بین‌النهرین، هنر کلاسیک اروپا و... به نمایش در می‌آید. دو اثر این نمایشگاه نیز از آثار ایرانی است که شامل تبر مفرغی از محوطه جهانی چغازنبیل و اثر دیگر بیرقی از منطقه لرستان است. تبر مفرغی چغازنبیل حاصل کاوش‌های علمی باستان‌شناس فرانسوی رومن گریشمن از محوطه چغازنبیل است و بیرق لرستان نیز جزو اولین مجموعه آثار ایرانی است که از طریق خرید یک مجموعه خصوصی وارد موزه لوور شده است. در کنار این نمایشگاه 18 تابلو از هنرمند بزرگ کشور، عباس کیارستمی از لوور با عنوان نمایشگاه «به من نگاه کن» نیز به انتخاب عکاس این مجموعه به نمایش درآمده است.

برگزاری این نمایشگاه در تهران حاصل تلاش بیش از دو سال است، چراکه در سفر ماتینس، رئیس موزه لوور در سال 94 به تهران درباره برگزاری این نمایشگاه مذاکراتی بین موزه ملی ایران و فرانسه صورت گرفت و او و تمام همکارانشان با روی باز از برگزاری این نمایشگاه در تهران استقبال کردند. کارشناسان دو طرف نیز تعامل بسیار نزدیکی برای برگزاری این نمایشگاه با هم داشتند. اما در این مورد که چرا آثار کمی از ایران در این نمایشگاه وجود دارد، باید گفت هدف و برنامه ما این بود که در این نمایشگاه بیشتر آثار سایر فرهنگ‌ها را برای نمایش به موزه ملی ایران بیاوریم. گرچه این مساله در برگزاری نمایشگاه‌های دیگر از آثار لوور در ایران لحاظ می‌شود.

قطعا بدون بخش کمک و حمایت بخش خصوصی قادر به برگزاری این نمایشگاه در ایران نبودیم؛ در واقع شرکت توتال و رنو از فرانسه و بانک آینده از ایران در برگزاری این نمایشگاه کمک‌های شایانی داشتند و تمام پشتیبانی‌های لازم را برای برگزاری این نمایشگاه به‌کار بستند. قطعا موزه‌ها برای برگزاری چنین رویدادهایی به کمک بانک‌ها و مؤسسات اقتصادی نیاز دارند.

همنشینی فرهنگی

ایران برای فرانسه همواره جایگاه ویژه‌ فرهنگی داشته و فرانسه تنها کشوری است که از دریچه فرهنگ وارد ایران شده، در حالی که ایران برای بسیاری از کشورها جاذبه‌های نفتی و اقتصادی دارد.

این نمایشگاه نیز اهمیت زیادی دارد و نشان‌دهنده تأثیرگذاری موزه در جامعه امروز است. همکاری موزه لوور و موزه ملی ایران کمک کرد برای اولین‌بار در طول تاریخ یک همنشینی فرهنگی و تمدنی شکل بگیرد و برای اولین‌بار است که همزمان ایران میزبان چنین شخصیت‌های فرهنگی و تاریخی است. امیدوارم دیپلماسی فرهنگی در کشور ما بیشتر از این فعال شود تا بتوانیم ظرفیت‌های فرهنگی خود را در عرصه دیپلماسی فرهنگی بیشتر به نمایش بگذاریم، زیرا زبان فرهنگ و همکاری‌های فرهنگی، از هر نوع زبان و همکاری‌ای تأثیرگذارتر خواهد بود.

امپراتوری گل سرخ ایران در فرانسه

قرار شد تبادلات فرهنگی ایران و فرانسه دو طرفه باشد. برای همین هم بعد از نمایشگاه موزه لوور فرانسه در ایران، نمایشگاهی از آثار ایرانی در لانس فرانسه برگزار خواهد شد. در اولین ماه از سال آینده و با به نمایش گذاشتن آثاری از دوره قاجاریه با نام «امپراتوری گل سرخ، ایران در قرن 19.»

مارتینس، رئیس موزه لوور پاریس که مسئول برگزاری این نمایشگاه است، در خصوص آن می‌گوید: نمایشگاه لانس مختص آثار دوران قاجار است، آثاری که از دوره قاجار در اروپا به نمایش درآمده‌اند زیاد نیستند. نمایشگاه قبلی حدود 20 سال پیش بود که بیشتر به نقاشی اختصاص داشت، اما در این نمایشگاه آثار نقاشی، عکاسی، سرامیک و اشیای قدیمی نیز به نمایش گذاشته خواهد شد و نمایشگاهی ترکیبی به حساب می‌آید که اساس آن کاوش‌های تحقیقاتی بوده که به‌صورت همزمان در ایران و غرب انجام شده است. مارتینس اضافه می‌کند این فرصت خوبی برای همکاری با طرف ایرانی است. آثاری در این نمایشگاه به نمایش گذاشته خواهد شد که تا کنون فرصت خروج از ایران را پیدا نکرده بودند. همچنین در آن نمایشگاه آثار طراح لباس فرانسوی کریستین لاکوآ به نمایش گذاشته خواهد شد.