قدس در کانون رقابت اردن و عربستان

این تحلیل مردخای کدار، استاد دانشگاه کارایلان اسرائیل در حالی عنوان شده که می‌توان آن را شاهدی بر تغییر کنونی اولویت‌ها در مدیریت پرونده‌های منطقه‌ای از سوی عربستان در سایه ولیعهدی محمدبن سلمان دانست؛ تغییری که از قضا یکی از نقاط افتراق این کشور و اردن نیز به شمار می‌رود. در شرایطی که براساس اولویت‌بندی‌ها مقابله با ایران سرفصل سیاست‌های عربستان را تشکیل می‌دهد، تعیین وضعیت پرونده قدس برای اردن از مهم‌‌ترین برنامه‌های این کشور به شمار می‌رود. در واقع تفاوت در همین اولویت‌بندی موجب شده اردن به عنوان یکی از کشورهای ائتلاف عربی نسبت به عربستان دلسرد شود و به گزینه تجدیدنظر در رابطه با همراهی عربستان بیندیشد. از جمله دلایل اردن در عدم اعتماد به عربستان شکست در جنگ سوریه، ناکامی‌های پی‌درپی در یمن، بی‌نتیجه ماندن بحران سازی‌ در لبنان، ناتوانی در نفوذ به عراق و نافرجامی مساله کردستان و داعش در موصل در کنار نافرمانی قطر و از سوی دیگر ادامه سرکوبگری‌ و اعدام و بازداشت مردم و شاهزادگان سعودی، کسری بودجه و تورم و بیکاری در داخل و افزایش محکومیت‌های بین‌المللی به خاطر نقض حقوق بشر در یمن را می‌توان بر شمرد که جملگی موجب چرخش عربستان در رویکرد خود نسبت به اوضاع منطقه شده است. اگرچه عربستان در این چرخش ملاحظات امنیتی و سیاسی را در داخل و خارج آن مد نظر قرار داده است، اما نتوانسته پیامدهای حاصل از آن را مدیریت کند. تحرکات سیاسی اردن در چند هفته اخیر شاهدی بر این مدعا بوده است.

اردن که تا پیش از این با پایبندی به خاطر ائتلاف عربی، هزینه مناقشاتی مانند جنگ یمن را متحمل شده‌ بود، صدور اعلامیه ترامپ مبنی بر انتقال پایتخت رژیم صهیونیستی از تل آویو به قدس را عاملی برای به چالش کشیده شدن جایگاه خود در منطقه تلقی کرد. از همین رو انتظار داشت عربستان در جهت رفع این چالش گام بردارد و ائتلاف عربی در مقابل تصمیم ترامپ قاطعانه عمل کند، ولی جهتگیری نوک پیکان این ائتلاف به سمت مقابله با ایران از سوی عربستان، اردن را به این نتیجه رسانده که رفتار فعلی عربستان خارج از حیطه منافع‌شان است و همین موضوع این کشور را به عدم همراهی عربستان در ماجراجویی‌هایش ترغیب می‌کند.

این در حالی است که با آشکار شدن اختلافات میان امان و ریاض بر سر جنگ یمن و احتمال خروج امان از ائتلاف عربی منطقه، رئیس پارلمان اردن نیز خواستار برقراری روابط کشورش با سایر کشورهای منطقه از جمله ایران و گسترش گزینه‌ها و ائتلاف‌های آن بدون اثرگذاری بر روال روابط اردن با کشورهای عربی شده بود. لکن موضع منفعلانه عربستان در قبال تصمیم دونالد ترامپ مبنی بر به‌ رسمیت شناختن بیت‌القدس به‌عنوان پایتخت رژیم صهیونیستی موجب شده اردن درباره تضعیف طرح دو دولت در سرزمین‌های اشغالی با مشکل مواجه شود و روابط این کشور با عربستان به سردی گراید.

در عین حال موضع منفعلانه عربستان در قضیه فلسطین این گمانه را برای اردن تقویت کرده که عربستان در پی زدودن نقش تاریخی این کشور در قدس است تا از این رهگذر قیمومیت اسلامی را به جای قیمومیت اردنی بر اراضی اشغالی تثبیت کند. با وجود این، اردن خود را همچنان خادم حرمین شریفین خوانده و در زمینه به عهده گرفتن نقش مذهبی، خود را همطراز عربستان می‌داند.علاوه بر این، مذاکرات اخیر آمریکا با طرف‌های عربی و اسرائیلی زنگ خطر انجام «معامله قرن» بدون حضور این کشور را برای اردن به صدا درآورده است. در واقع عادی‌سازی روابط عربستان با رژیم صهیونیستی نیز ظن اردن را نسبت به انجام چنین معامله‌ای بیش از گذشته برانگیخته است.

بر همین اساس چنانچه طرح قرار گرفتن قدس تحت نظارت بین‌المللی به عنوان بخشی از نقشه راه صلح با اسرائیل از سوی عربستان، که در پی انتشار نامه‌ای شبه‌رسمی منسوب به «عادل الجبیر» وزیر خارجه عربستان به محمد بن سلمان ولیعهد این کشور افشا شد، درست باشد، فلسطینی‌ها از حق خود برای بازگشت به سرزمین‌های اشغالی صرف نظر خواهند کرد و این مورد با توجه به حضور پرشمار آوارگان فلسطینی در اردن خطری برای امان ایجاد خواهد کرد. در واقع تلاش برای اعطای حق بیشتر به فلسطینی‌ها در این کشور خشم عمومی را به همراه خواهد داشت. در عین حال نمی‌توان تاثیر منفی سیاست‌های عربستان بر روند فعالیت اقتصادی اردن را نیز در منطقه نادیده گرفت. به همین خاطر به نظر می‌رسد اردن به دنبال تدارک کانال‌های ارتباطی جدیدی خارج از چارچوب ائتلاف پیشین با عربستان است. از زمان تشکیل ائتلاف نظامی برای حمله به یمن از سوی عربستان و درخواست از اردن برای مشارکت در این جنگ تاکنون که صرفا به طولانی شدن آن و عدم دستیابی به نتایج معین انجامیده است، دولت اردن به فکر تجدیدنظر در همکاری خود با عربستان روی آورده است. با آن که اردن به دنبال حضور حداکثری سران اتحادیه عرب خصوصا عربستان در اجلاس عمان است تا از این طریق بتواند نوعی همگرایی عربی در مقابل اقدام آمریکا در موضوع فلسطین ایجاد کند، اما عدم دریافت پاسخ جدی از سوی عربستان، اردن را نسبت به تضعیف نقش و جایگاه منطقه‌ای‌اش در موضوع فلسطین دچار تردید کرده است.

البته اردن نیز در این شرایط از پای ننشسته است. برگزاری دور دیگری از مذاکرات میان مقامات رژیم صهیونیستی و اردن درباره برنامه‌های این رژیم در بهره‌گیری از اردن به عنوان امتداد مسیر ریلی مواصلاتی و پل زمینی جابه‌جایی کالا در چند ماه گذشته حاکی از این بوده که در جریان این برنامه‌ها قرار است ضمن تمرکز بر اقتصاد رژیم صهیونیستی اقتصاد اردن هم تقویت شود. رژیم صهیونیستی به دلیل بحران سوریه و عراق و بسته شدن مسیرهای مواصلاتی به این مسیر نیاز مبرم دارد تا به منطقه وصل شود. مرور مجموع شرایط حاکم بر وضعیت کشورهای اردن و عربستان گویای تعریف منافع این دو کشور فارغ از یکدیگر است. به نظر می‌رسد عربستان برای حفظ ائتلاف عربی و از دست ندادن جایگاه منطقه‌ای خود در میان کشورهای عرب باید با لحاظ کردن منافع اردن در قضیه فلسطین، اردن را مجدد در مدار خواست‌های خود و باقی ماندن در ائتلاف عربی قرار دهد. این در حالی است که ادامه روند عربستان در قضیه فلسطین می‌تواند به قیمت از دست دادن اردن بینجامد و این کشور انتخاب‌های دیگری مانند نزدیکی به ایران و روسیه را در دستورکار خود قرار دهد و در شرایطی که کشورهای منطقه بدون وجود قدرت متمرکز در حال ایجاد توازن به نفع خود هستند، به سیاست تدافعی به منظور حداکثرسازی منافع خود بپردازد.

کارشناس ارشد روابط بین‌الملل